Шеесет и три години по 26 јули 1963, Скопје го носи земјотресот во архивите, архитектурата, семејните сеќавања и јазикот. „Скопје 63/63“, поетската антологија што ја приреди Иван Џепароски за „Скопско лето 2026“, се занимава токму со тој последен простор – со она што останува кога потресот ќе заврши, урнатините ќе се расчистат, градот ќе се изгради повторно, а зборовите ќе продолжат да ја регистрираат неговата траума.
Изданието на Дирекцијата за култура и уметност на Скопје сега добива и свој подолг дигитален живот: книгата е достапна за читање во е-Библиотека Паноптикум, бесплатно за сите читатели со Panoptikum.mk профил, без дополнително плаќање. Тоа е особено значајно за книга чиј печатен тираж изнесува само 100 примероци.
Книга што не го претвора 26 јули во споменик
На прв поглед, „Скопје 63/63“ е мала антологија. Шеснаесет песни од петнаесет автори, распоредени во два циклуса – „Историја, урнатина, тажачка“ и „Скопје, 26 јули 1963“. Но токму ограничениот обем е една од нејзините доблести. Џепароски не се обидува да создаде исцрпен каталог на сè што било напишано за земјотресот. Во предговорот јасно го поставува критериумот: тематската врска е неопходна, но книжевниот и естетскиот квалитет остануваат пресудни.
Тоа ја спасува книгата од пригодност. Јубилејните изданија лесно можат да се претворат во културна обврска што ќе биде промовирана, одбележана и потоа заборавена. Овде има друга амбиција. Песните се избрани затоа што можат да живеат и надвор од датумот што ги предизвикал, а земјотресот станува точка низ која се читаат стравот, загубата, човечката издржливост, солидарноста и чудниот продолжеток на секојдневниот живот по катастрофата.
Особено важна е одлуката пред песните да биде поставен текстот „Во пет и седумнаесет“ на Ацо Шопов, напишан непосредно по земјотресот и првично објавен во „Современост“ во 1963 година. Тој функционира како етички праг на антологијата. Кај Шопов градот престанува да биде збир од улици, фасади и плоштади и се открива како заедница на луѓе што во мигот на катастрофата ја покажуваат сопствената човечност. Повеќе материјали за поетот и неговото творештво се достапни и во архивата на Фондацијата Ацо Шопов.
Од Скупи до 5:17 – долгата меморија на земјата
Композицијата на изборот е внимателно осмислена. Книгата не започнува директно во утрото на 26 јули 1963 година. Радован Павловски нè враќа кон земјотресот во Скупи во 518 година, а потоа следуваат „Урнатина“ на Блаже Конески, „Урнатини“ на Павао Вук-Павловиќ, „Тажачка од онаа страна на животот“ на Ацо Шопов и „Најкратката песна за Скопје“ на Гане Тодоровски.
Така земјотресот од 1963 година не стои изолиран во историјата. Под него како да се отвора подлабок геолошки и книжевен слој. Урнатината се појавува како старо искуство на градот, но секоја генерација мора повторно да ѝ даде јазик. „Урнатина“ на Конески, напишана пред катастрофата, во овој контекст делува како поетска претходница на она што допрва ќе се случи – не како некакво мистично пророштво, туку како доказ колку една силна поетска слика може подоцна да добие сосема ново значење.
Потоа доаѓа 26 јули. Јуре Каштелан, Влада Урошевиќ, Лазо Каровски, Александар Поповски, Славко Јаневски, Нусрет Дишо Улку, Љупчо Стојменски и Ацо Шопов не пишуваат една иста песна за една иста несреќа. Токму разновидноста е силата на овој средиштен дел. Кај едни автори градот е рана, кај други митска сцена, распадната архитектура, човечко тело или простор во кој јазикот самиот се крши под притисокот на она што треба да го искаже.
Поезијата не го документира потресот – таа го продолжува неговиот одек
Особено впечатлива е песната „Скопје во твоите очи“ на Јуре Каштелан. Нејзиното движење од урнатината кон човекот ја надополнува мислата со која Шопов ја отвора книгата. Човекот е мал пред природната сила, но токму неговата способност за сочувство му дава мерка што катастрофата не може да ја урне. Каштелан, како и Павао Вук-Павловиќ, во ова издание е донесен во нов препев од хрватски на Иван Џепароски.
Влада Урошевиќ, пак, во „Земјотрес“ ја симнува драмата длабоко под површината и создава речиси митолошка слика на подземјето. Славко Јаневски одговара со згуснат, тежок и расцепкан јазик. Кај Нусрет Дишо Улку боите стануваат начин да се пребарува уништениот град. Разликите меѓу нив се важни: антологијата не нуди една официјална емоција за Скопје, туку повеќе начини на кои поетската свест се обидува да опфати нешто што во првиот миг изгледа неописливо.
Вистинскиот временски лак на книгата, сепак, станува видлив во последните песни. Во „Половина век потоа“ Иван Џепароски се враќа кон себе како петгодишно дете што го преживеало земјотресот, но споменот го поврзува со таткото и со едно многу подоцнежно време. Димитар Башевски во песната „Земјотрес“ го претвора потресот во интимна слика на семејството и продолжувањето на животот. Виолета Танчева-Златева во „Страв од земјотреси“ покажува нешто друго: катастрофата може да заврши во календарот, а да остане присутна во телото, во јулската жештина, во звукот на улицата, во ненадејното чувство дека секојдневието повторно може да се расклати.
Токму овде „Скопје 63/63“ ја надминува функцијата на пригодна антологија. Првите текстови ја носат непосредноста на ударот, додека подоцнежните покажуваат што прави времето со него. Не го брише. Го претвора во семејна приказна, асоцијација, страв, метафора, понекогаш и во нешто што помладите генерации го наследуваат без да го имаат лично доживеано.
Од Сули ан до дигиталната библиотека
Книгата беше дел од поширокиот уметнички проект „Скопје 63/63“, претставен на 28 јули во Сули ан во рамките на 47. издание на „Скопско лето“. Поетскиот избор беше поврзан со фотографскиот поглед на Сашо Алушевски, а неговата фотографија „Вител“ од 2026 година е поставена и на корицата. Проектот на тој начин ги спои двата вида паметење – зборот и сликата – околу истиот град и неговите видливи и невидливи лузни.
Во самото печатено издание фотографскиот дел останува речиси целосно надвор од страниците. Џепароски објаснува дека поради ограничените средства фотографиите не можеле да бидат вклучени, освен онаа на корицата. Тоа е и највидливата материјална граница на книгата: проектот во изложбениот простор бил дијалог меѓу поезијата и фотографијата, додека антологијата го зачувува пред сè книжевното јадро. Соња Стојменска-Елзесер е рецензент на изданието, Виолета Танчева-Златева ја направила лектурата, а дизајнот е на Марија Коробар.
Но токму тука дигиталното издание добива дополнителна смисла. Сто печатени примероци можат лесно да станат библиографска реткост. Кога книгата влегува во е-Библиотека Паноптикум, нејзиниот живот повеќе не зависи од тоа кој бил на промоцијата во Сули ан или кој успеал да добие примерок. Читателот може да ја отвори сега, да се врати на Шопов, Конески, Урошевиќ, Јаневски или Каштелан и да го чита 26 јули без посредство на комеморативната церемонија.
„Скопје 63/63“ вреди токму поради тоа што не се обидува да објасни сè за земјотресот. Таа покажува како еден град го паметат неговите поети – веднаш по ударот, години подоцна и половина век потоа. Зградите се уриваат еднаш. Во јазикот, истиот потрес може да се враќа со децении, секојпат во поинаква форма. А кога една книга ќе успее да го зачува токму тој одек, таа веќе не е само издание за една годишнина, туку дел од меморијата на градот.
