Работната група за јазични и малцински права на Европската слободна алијанса (ЕФА-European Free Alliance) побара реакција од европските и меѓународните институции поради, како што тврди, засилени притисоци врз македонското и турското малцинство во Грција. Во декларацијата објавена од ЕФА се наведуваат попречување културни настани, судски постапки против припадници на заедниците и долгогодишни проблеми со регистрацијата на здруженија.
Станува збор за декларација на Работната група на ЕФА, а не за одлука или официјален став на Европската комисија, Европскиот парламент или друга институција на Европската Унија. Дел од конкретните наводи во документот се тврдења на ЕФА и засегнатите организации, додека поширокиот проблем со слободата на здружување во Грција има и судска историја пред Европскиот суд за човекови права.
Фестивалите во Леринско повторно во центарот на спорот
ЕФА наведува дека во текот на летата 2024. и 2025. година, како и во поновиот период во Леринско биле попречувани локални фестивали на кои се изведувале песни и ора на македонски јазик. Во декларацијата се посочуваат инспекциски контроли, приговори за бучава и предвремено прекинување на одредени настани во Аетос, Аминтео и Склитро.
Посебно внимание доби настанот во Склитро од 2. август годинава, кога за време на локалниот Фестивал на компирот била прекината изведба на „Зајди, зајди“. За инцидентот известуваа и грчки медиуми, иако толкувањата за причините и одговорноста се разликуваат. Токму затоа е важно да се направи разлика меѓу фактот дека имало интервенција на настанот и политичката оценка на ЕФА дека станува збор за дел од поширока кампања на заплашување.
Работната група наведува и дека грчки адвокат поднел тужба против 15-мина припадници на македонската заедница, организацијата „Крсте Мисирков“ и Партијата на пријателството, еднаквоста и мирот – ДЕБ, која е поврзана со турската заедница во Западна Тракија. Според ЕФА, постапките создаваат притисок врз културното организирање и јавното изразување на малцинските идентитети.
Стразбур веќе утврдил повреда на слободата на здружување
Еден дел од денешната полемика има многу подолга правна историја. Во предметот „Дом на македонската цивилизација и други против Грција“, Европскиот суд за човекови права на 9. јули 2015. година утврдил повреда на членот 11 од Европската конвенција за човекови права – слободата на здружување. Пресудата станала конечна на 9. октомври истата година.
Во пресудата на Европскиот суд за човекови права е опишано дека грчките судови ја одбиле регистрацијата на здружението, меѓу другото и поради употребата на поимите „македонска цивилизација“ и „македонски јазик“. Европскиот суд оценил дека аргументите со кои била ограничена слободата на здружување не биле доволни за таквата мерка.
Тоа сепак не треба да се чита како пресуда со која Европскиот суд формално признал национално малцинство. Судската одлука се однесува на конкретното право на здружување и на обврските на државата според Европската конвенција. Оваа правна разлика е важна и за сегашната расправа во која политичките барања, идентитетските прашања и судски утврдените права често се претставуваат како една иста работа.
Прашањето за македонскиот идентитет во Грција има значително подолга историска заднина. Panoptikum неодамна пишуваше за македонскиот идентитет, асимилациските политики и промената на топонимите, процеси што покажуваат зошто денешните спорови околу јазикот и самоидентификацијата не се појавуваат во историски вакуум.
ЕФА го отвора и прашањето за турското малцинство
Во истата декларација значителен простор е посветен на турското малцинство во Западна Тракија. ЕФА го посочува инцидентот во џамијата „Чинар“ во Ксанти од октомври 2024. година, по кој биле поведени кривични постапки против четворица претставници на заедницата. Според документот во јуни 2026. година тие биле осудени на затворски казни од по 17 месеци.
Работната група ги проблематизира и постапките за назначување муфтии и тврди дека дел од турската заедница не ги прифаќа лицата избрани преку постојниот систем. Паралелно, ЕФА повторно го отвора прашањето за долгогодишното неизвршување европски пресуди поврзани со турски здруженија.
И Мониторинг-комитетот на Парламентарното собрание на Советот на Европа во извештајот од септември годинава ги разгледува проблемите со извршувањето на пресуди и регистрацијата на здруженија во Грција. Во документот се забележува и дека Грција не ги ратификувала Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства и Европската повелба за регионални или малцински јазици.
Барање прашањето да излезе од политичката тишина
ЕФА бара од Канцеларијата на високиот комесар на ОН за човекови права, Советот на Европа, Европската комисија и други европски тела да ја следат состојбата, да инсистираат на извршување на пресудите и да реагираат на евентуални случаи на заплашување, дискриминација и говор на омраза.
Ова не е првпат Европската слободна алијанса да го поставува прашањето за правата на Македонците надвор од Македонија. Во друг случај Panoptikum пишуваше и за барањата на ЕФА поврзани со македонското малцинство во Бугарија.
Најважното во сегашниот случај е да не се измешаат различните нивоа на факти. ЕФА изнесува сериозни политички обвинувања што допрва треба да се оценуваат во конкретните домашни постапки. Од друга страна, прашањето за слободата на здружување не почнува со оваа декларација: за него веќе постојат пресуди од Стразбур и актуелен европски надзор. Токму таму веста престанува да биде само уште еден балкански спор околу историјата и станува прашање за тоа како европските правила функционираат кога се однесуваат на идентитет, јазик и право на организирање.
