fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Кражба на минато на еден народ: македонскиот идентитет меѓу историјата, асимилацијата и политиката

Македонскиот идентитет, јазикот и историската меморија под притисок на асимилаторски политики

На еден народ можете да му ја одземете државата, а тој повторно да ја создаде. Можете да му ја поделите територијата, да му ги затворите училиштата, да му го забраните јазикот и да му ги преименувате градовите и селата. Сè додека постои паметење дека нештата некогаш се викале поинаку, дека предците говореле поинаку и дека зад официјалната верзија постои друга биографија, останува можноста за враќање кон себе.

Потемелната асимилација започнува кога ќе се промени токму тоа паметење.

Македонската историја дава исклучително чувствителен пример за овој механизам. Не затоа што секој спор околу Македонија автоматски претставува фалсификат и не затоа што македонската историографија треба да биде ослободена од критичко преиспитување. Напротив. Токму затоа што балканското минато е сложено, повеќејазично и исполнето со променливи идентитети, неговото сведување на едноставни национални формули може лесно да се претвори во политичка алатка.

А кога предмет на спорот веќе не е само толкувањето на еден документ, туку правото на еден современ народ да го именува својот јазик, своите историски личности, своето културно наследство и сопствената историска меморија, тогаш историјата престанува да биде само академска дисциплина. Таа станува простор на политичка моќ.

Македонскиот јазик – првата линија на спорот

Едно од најупорните тврдења во современите македонско-бугарски спорови е дека македонскиот јазик во суштина претставува производ на политичка кодификација во Југославија по Втората светска војна. Во еднострана декларација приложена во рамките на европскиот процес во 2022. година, Бугарија официјално соопшти дека не го смета спомнувањето на македонскиот јазик во документите на ЕУ за свое признавање на посебен „македонски јазик“ и ја изложи сопствената теза за неговата кодификација.

Тоа е официјална бугарска позиција. Но таа не е исто што и неспорен научен факт.

Македонската јазична наука ја следи историјата на народниот и писмениот јазик многу подлабоко од 1944 и 1945 година. Во „Граматиката на македонскиот литературен јазик“, Блаже Конески го разгледува постепеното оформување на литературниот јазик, народните говори, писмената традиција и процесите што ѝ претходеле на конечната кодификација. Тој јасно пишува дека јазичното прашање по ослободувањето можело брзо да биде решено токму затоа што претходно веќе биле создадени условите за тоа.

Тоа е важна разлика. Кодификација и создавање јазик од ништо не се иста работа. Секој стандарден јазик има момент кога неговата азбука, правопис и граматика се институционално нормирани. Современиот македонски литературен јазик ја добива својата официјална стандардна форма во 1944 и 1945 година, но неговата историја не започнува со административниот акт со кој е нормиран.

И современиот „Правопис на македонскиот јазик“ ја следи таа нормативна традиција низ повеќе генерации македонисти – од Блаже Конески и Крум Тошев до подоцнежните составувачи и редакции.

Токму затоа спорот околу јазикот не е само филолошки. Кога една страна тврди дека јазикот на друг народ нема сопствен историски развиток, туку е политички конструиран од друг јазик, таа посредно навлегува и во прашањето за историското траење на самиот народ.

Парадоксот е уште поочигледен во европскиот контекст. Преговарачката рамка за членство во ЕУ предвидува превод на европското законодавство на македонски јазик, а Европската комисија јавно ја користи токму формулацијата „Macedonian language“. Истовремено, Бугарија го задржува своето еднострано толкување. Со други зборови, политичкиот спор продолжува и покрај функционалната употреба на македонскиот како посебен стандарден јазик во меѓународната комуникација.

Кога историските личности стануваат предмет на меѓудржавно преговарање

Следниот чекор е уште почувствителен: историските личности.

Кирил и Методиј, Климент и Наум, цар Самуил, Гоце Делчев, дејците на ВМРО, Илинденското востание – на Балканот одамна не се само предмет на историско истражување. Тие се дел од националните наративи, училишното образование, државните чествувања и симболичкиот капитал на современите држави.

Самото постоење преклопени историски традиции не е необично. Средновековниот и османлискиот Балкан не бил составен од денешните национални држави и современите идентитетски категории не можат механички да се пресликаат врз секој човек од минатото.

Проблемот се појавува кога сложеноста се заменува со право на ексклузивна сопственост.

Според официјално објавените протоколи меѓу Македонија и Бугарија, двете влади ги прифатиле предлозите за заедничко одбележување на Кирил и Методиј, Климент, Наум и цар Самуил. Истата заедничка историско-образовна комисија работи и на препораки за учебниците, а меѓу темите што останале во средиштето на спорот се Гоце Делчев и Илинденското востание. Тука се отвора прашање што е поголемо од биографијата на која било историска личност: каде завршува научната дебата и каде започнува политичкото условување на историското паметење?

Гоце Делчев е највидливиот пример. За македонската историска меморија тој е една од централните фигури на револуционерното движење и борбата за автономија на Македонија. Во бугарскиот национален наратив, пак, неговата етничка и национална припадност се чита поинаку. Архивските документи мора да се проучуваат без селекција и без страв од нивната сложеност. Но политичкиот проблем започнува кога една современа држава очекува друга да усвои нејзина национална интерпретација како услов за нормални меѓудржавни односи.

Прочитај и за ... >>  Милијарди за Украина, но ресурсите се топат: Европа ја затвора финансиската дупка додека војната станува сè поскапа

Историчарот има право да каже дека одредена личност во одреден документ употребила определено национално име. Тој мора да го каже тоа ако документот е автентичен. Она што не смее да направи е од една реченица да создаде ретроактивен сопственички лист за цела земја, движење и народ.

Учебникот како место каде што се создава идното паметење

Затоа учебниците се толку важни. Во нив не се решава само што ќе знаат децата за V, X или XIX век. Се создава рамката преку која следната генерација ќе го разбира сопствениот идентитет.

Протоколот од 2022. година меѓу Македонија и Бугарија директно се однесува на работата на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања. Во него е предвидена работа врз наставните содржини, меѓу другото и пример-лекција за цар Самуил и промени во одредени учебнички содржини. Самото усогласување на учебници меѓу соседни земји не мора да биде проблем. Може да биде корисно ако отстранува очигледни навреди, етнички стереотипи, територијални претензии и историски невистини.

Сосема друго прашање е дали таквата соработка ќе се претвори во механизам преку кој една држава ќе добие влијание врз начинот на кој друга држава им ја предава сопствената национална историја на своите деца.

Тука границата мора да биде јасна: историските факти може и треба да се проверуваат. Националното паметење не смее да биде резултат на дипломатско пазарење.

Преименувањето на просторот – кога картата почнува да заборава

Ако јазикот ја памети историјата во зборовите, топонимите ја паметат во просторот.

Имињата на селата, градовите, реките, планините и областите се историски слоеви. Затоа нивното систематско менување често било инструмент на националните држави што сакале новата политичка карта да изгледа постара и похомогена отколку што навистина била.

Овој процес е особено добро документиран во грчкиот дел од географска Македонија.

Истражувачкиот проект на Националната хеленска истражувачка фондација за преименувањето на населбите во Грција регистрира масовен бран на промени меѓу 1926 и 1928 година. Во тие три години низ Грција биле извршени 2.579 преименувања, а најголемиот дел биле во Македонија. Самите грчки истражувачи го разгледуваат процесот во контекст на националната интеграција и создавањето нов топонимски пејзаж.

Тоа не е македонска пропагандна теза. Денес постои дигитална база на грчкиот Институт за историски истражувања во која може да се следат старите и новите имиња, годините на промената и службените акти со кои биле извршени.

Кога една населба добива ново име, жителите можат уште долго да го паметат старото. Но по две, три или четири генерации, старото име исчезнува од картите, административните документи и образованието. Со него исчезнува и еден доказ за претходната јазична и културна географија.

Тука асимилацијата не мора да забрани ничија семејна приказна. Доволно е новата карта повеќе да не ја потврдува.

Од забранет говор до непризнаена заедница

Историјата на словенското и македонското население во северна Грција е чувствителна и често политизирана, па затоа фактите треба внимателно да се одвојуваат од националните митологии.

Сепак, постојат документирани периоди на силен јазичен и идентитетски притисок. Американски дипломатски документи од средината на XX век забележуваат дека режимот на Јоанис Метаксас ја забранувал употребата на македонскиот јазик. Децении подоцна, Human Rights Watch во извештај од 1994. година документираше непризнавање на македонско малцинство во Грција, ограничувања поврзани со јазикот и проблеми со слободното јавно изразување на македонски идентитет. Грчката држава, од своја страна, и денес не прифаќа дека на нејзина територија постои посебно национално или јазично малцинство со името „македонско“ и говори за лица што употребуваат словенски дијалект.

Токму разликата меѓу овие позиции покажува зошто историјата не смее да се сведува на државна декларација. Државата има право на официјална политика. Човекот, сепак, има право и на самоидентификација.

Кога државата одлучува дека одредена идентификација историски не смее да постои, лесно се преминува од политика на интеграција во политика на бришење.

Преспа и границата меѓу две историски наследства

Современата приказна има уште еден важен слој – спорот со Грција и Преспанскиот договор.

Членот 7 од договорот воспоставува две различни значења на термините „Македонија“ и „македонски“. За Грција тие се врзуваат и со хеленската цивилизација, историја и наследство на нејзиниот северен регион, додека за Македонија се однесуваат на нејзината територија, народ, јазик, историја, култура и наследство, определени како различни од античкото хеленско наследство. Договорот истовремено го наведува македонскиот јазик како јужнословенски јазик. Во истиот договор се појавува и обврска за преиспитување на споменици, јавни објекти и инфраструктура што упатуваат на античката хеленска историја, како и одредби за историски, археолошки и образовни прашања.

Ова е значаен пример за нешто што ретко се случува во меѓународните односи: две држави договорно ја разграничуваат симболичката употреба на историското наследство.

Прочитај и за ... >>  Научно за просторот: човекот не живее во квадратура, туку во смисла

Може да се расправа дали тоа разграничување било неопходен политички компромис, добар договор или прекумерно навлегување на дипломатијата во историската меморија. Но самиот факт дека такви одредби постојат покажува колку далеку може да се протега политичката моќ врз имињата, симболите и историското наследство.

Културното наследство не е недвижен имот

Уште една заблуда се појавува кога културното наследство се третира како нешто што мора ексклузивно да му припаѓа само на една нација. Балканот не функционирал така.

Песни, обичаи, занаети, верски практики, приказни, ора, инструменти и кулинарски традиции се движеле преку граници кои во времето кога настанувале или не постоеле или биле сосема поинакви. Затоа исти или сродни традиции денес може да постојат во повеќе држави.

УНЕСКО токму тоа го признава со мултинационалните номинации. Обичаите поврзани со 1 март, на пример, се впишани како заедничка номинација на Македонија, Бугарија, Молдавија и Романија. Традиционалното изработување и свирење на гајда е впишано како заедничко наследство на Македонија и Турција. Истовремено, Македонија самостојно има впишани елементи како Копачката од Драмче и празнувањето на Светите Четириесет маченици во Штип.

Овој модел е многу позрел од националната борба за културна сопственост. Тој признава дека културите се допираат без од тоа да следува дека едната мора да ја поништи другата.

Најопасното присвојување е она што станува услов за иднината

Историските расправи меѓу Македонија и нејзините соседи би биле многу помалку опасни кога би останале таму каде што природно припаѓаат – во архивите, универзитетите, научните списанија и јавните дебати. Проблемот настанува кога историјата влегува во механизмите на политичко условување.

Тогаш еден спор околу цар Самуил повеќе не е само спор за XI век. Прашањето за Гоце Делчев веќе не се однесува само на крајот на XIX и почетокот на XX век. Дебатата за јазикот повеќе не е расправа меѓу лингвисти.

Сè се пренесува во сегашноста.

И токму затоа за Македонија одбраната на сопственото историско паметење не треба да биде сведена на националистичка реакција. Најсилниот одговор на историското присвојување не е сопствен мит, туку документ, архив, лингвистички корпус, критичко издание, археолошко истражување и сериозна историографија.

Тоа подразбира и подготвеност да се прифатат фактите што не се вклопуваат удобно во националната приказна.

Македонската историја не станува посилна ако секоја личност што некогаш живеела на географскиот простор на Македонија ретроактивно ја прогласиме за Македонец во денешна национална смисла. Таквиот пристап би ја повторил истата методолошка грешка против која се браниме.

Многу посилна е зрелата позиција: луѓето од минатото да бидат читани во времето во кое живееле, со сите нивни противречности, самоопределувања и политички идеи, а современиот македонски народ да не мора да докажува дека има право да постои преку присвојување на секој век што му претходел.

Како што пишувавме и во текстот за историско-идентитетското наследство, минатото не е само музејска збирка. Тоа живее во јазикот, топонимите, семејните приказни и начинот на кој заедницата се препознава себеси.

Не станува збор само за тоа кој бил што – туку кој има право да каже кој е

Тука се наоѓа суштината на проблемот.

Фалсификувањето и присвојувањето на минатото не се опасни само затоа што произведуваат погрешни учебници. Тие се опасни кога создаваат политичка логика според која, ако предците на еден народ биле „нешто друго“, тогаш и неговите современи потомци се историска грешка што треба да биде исправена.

Од таа точка до асимилацијата патот е краток.

Најнапред се оспорува јазикот. Потоа историските личности. Потоа имињата на местата. Потоа книжевната и црковната традиција. Потоа песните, обичаите и спомените. На крај може да остане човек кој сè уште го носи своето име, но чија историја му е објаснета од некој друг.

Македонија има причина да биде особено чувствителна кон ова прашање затоа што во нејзината понова историја јазикот, името, топонимијата, историските личности и културното наследство повеќепати биле предмет на туѓи национални политики и меѓудржавни спорови. Но токму поради тоа македонскиот одговор не смее да биде огледална слика на оние политики што ги критикува.

Не ни е потребно да ја фалсификуваме историјата за да ја одбраниме Македонија. Потребно е да ја истражуваме подобро. Не ни е потребно секој спорен средновековен владетел да го претвориме во современ национален активист. Потребно е никој да не може преку него да ни каже дека денешниот македонски народ нема право на сопствен идентитет. Не ни е потребно да докажуваме дека сме биле исти пред илјада години. Доволно е никој да нема право да ни кажува дека денес сме некој друг.

Вистинската кражба на минатото не се случува тогаш кога два народа се препираат за еден историски лик. Таа се случува кога минатото се користи како доказ дека еден од тие народи нема право на сопствена сегашност.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.