Европратеникот и известувач на Европскиот парламент за Северна Македонија, Томас Вајц, порача дека борбата против корупцијата не треба да се гледа само како услов од Брисел. Според него, суштинското прашање е дали граѓаните веруваат дека законот важи еднакво и за сиромашните и за богатите, и за обичните луѓе и за оние со политичка или економска моќ.
„Сите земји-членки на ЕУ се борат со корупција, ниту една членка не е совршена“, порача австрискиот европратеник Томас Вајц во Скопје, на сесија на Мешовитиот парламентарен комитет ЕУ–Северна Македонија посветена на владеењето на правото и борбата против корупцијата. Вајц е известувач на Европскиот парламент за Северна Македонија и автор на парламентарниот извештај за земјата за 2025. година.
Неговата порака беше директна: проблемот не е во тоа дали корупцијата постои само во една земја, туку дали институциите имаат сила да стигнат и до оние за кои јавноста верува дека се премногу богати или премногу влијателни за да одговараат.
Австрискиот пример: никој не треба да биде „пребогат за суд“
Вајц ја посочи сопствената земја како пример дека членството во ЕУ само по себе не ја елиминира корупцијата и економскиот криминал. Тој се осврна на случајот со поранешниот австриски милијардер и магнат за недвижности Рене Бенко, нагласувајќи дека моментот кога еден од најбогатите луѓе во Австрија се најде пред суд имал значење и за довербата на јавноста во институциите.
Случајот на Бенко има и важна фактографска нијанса: неговата актуелна затворска пресуда не е пресуда за корупција, туку за измама поврзана со стечај. Австриски суд на 22. септември годинава го прогласи за виновен и по дополнително обвинение и му ја зголеми казната на 30 месеци затвор. Бенко беше основач на групацијата „Signa“, чиј колапс во 2023. година стана најголемиот банкрот во повоена Австрија.
Оттука, примерот што го употреби Вајц е поширок од самиот поим корупција: тој се однесува на способноста на правосудниот систем да постапува и кога пред него се наоѓаат лица со огромно богатство и влијание.
Не е само исполнување услов за Брисел
Според Вајц, реформите не треба да се сведат на административно штиклирање на условите за членство во Европската Унија. Тој порача дека функционалното правосудство претставува инвестиција во самата држава, бидејќи од еднаквоста пред законот зависи довербата на граѓаните во институциите.
Тоа се совпаѓа и со оценките на Европската комисија. Во Извештајот за Северна Македонија за 2025. година Комисијата констатираше дека предметите за корупција често се соочуваат со одложувања, застарување или ниски казни, што дополнително го засилува јавниот скептицизам за ефикасноста на борбата против корупцијата. Комисијата побара нов Кривичен законик усогласен со европското право и меѓународните стандарди, како и подобри резултати во истрагите, обвиненијата, конечните пресуди и конфискацијата на имот во случаите на корупција на високо ниво.
Европскиот парламент, исто така, во 2026. година изрази жалење поради недостигот од напредок во клучни области, меѓу кои владеењето на правото, реформата на правосудството и борбата против корупцијата.
Корупцијата и иселувањето – врска што не е само економска
Вајц ја поврза довербата во правосудниот и институционалниот систем и со иселувањето на младите. Тој рече дека во разговорите со млади луѓе во Северна Македонија слушал перцепции дека семејните или политичките врски можат да бидат поважни од образованието и квалитетот при вработувањето во јавниот сектор. Притоа внимателно нагласи дека, без оглед дали таквото уверување секогаш фактички одговара на реалноста, самото постоење на таква перцепција ја поткопува довербата во системот.
Неговата порака беше дека институционалната неправда има последици што го надминуваат судството: кога луѓето не веруваат дека трудот, образованието и правилата се доволни за напредок, се зголемува мотивот иднината да ја бараат надвор од земјата.
Кривичниот законик повторно во центарот
Особено место во дискусијата доби Кривичниот законик. Вајц рече дека измените треба дополнително да се доработат и ги поврза реформите со средствата што земјата може да ги користи преку европскиот План за раст. Според неговите зборови, Северна Македонија има можност за значителни дополнителни средства доколку навреме ги исполни предвидените реформски обврски.
Сепак, тој инсистираше дека финансискиот аспект не е суштината. Поважно, според Вајц, е Кривичниот законик да овозможи ефикасен правосуден систем во кој граѓаните ќе имаат доверба.
Овој став има и поширока европска заднина. Европската комисија во последниот достапен извештај побара подобрување на резултатите во случаите на висока корупција, додека Европскиот парламент претходно изрази загриженост за последиците од законските измени што ги намалија санкциите и роковите на застарување за одредени дела.
Вистинскиот тест е еднаквоста пред законот
Поентата од настапот на Вајц не беше дека Австрија е земја без корупција. Напротив, тој експлицитно рече дека корупциски случаи има и во неговата земја и дека ниту една членка на ЕУ не е совршена. Разликата што сакаше да ја нагласи е институционалната реакција: дали богатството, политичката моќ или општественото влијание можат практично да создадат недопирливост, или институциите се способни да постапуваат независно од статусот на осомничениот.
Во таа смисла, борбата против корупцијата не завршува со донесување стратегија, закон или со отворање истрага. Нејзиниот мерлив резултат е постоењето на професионални истраги, обвиненија засновани врз докази, независни судски постапки, правосилни одлуки и, кога се исполнети законските услови, конфискација на незаконски стекнат имот.
Тоа е и суштината на пораката што од Скопје ја испрати австрискиот европратеник: европските реформи имаат смисла само ако на крајот произведат систем во кој правилата важат за сите.
