Лицата кои работат со договор на дело, авторски договор, договор на определено време или преку агенции за привремени вработувања во дел од јавниот сектор би можеле да добијат редовен работен однос на неопределено време. Предлог-законот за трансформација во редовен работен однос предвидува фазно решавање на статусот на ангажираните лица и конкретни рокови за институциите.
Клучната разлика што треба да се има предвид е дека засега станува збор за предлог-закон, а не за веќе важечко решение. Тоа значи дека трансформацијата не започнува автоматски со самата најава, туку ќе зависи од донесувањето и стапувањето во сила на законот.
Предлогот го образложи пратеникот Бојан Стојаноски од ВМРО-ДПМНЕ, истакнувајќи дека целта е да се реши долгогодишниот статус на луѓето кои извршуваат континуирани работни задачи во институциите, а формално остануваат ангажирани преку различни видови договори.
Кој ќе има право на трансформација
Според предложеното законско решение, трансформацијата во редовен работен однос нема да важи автоматски за секое лице ангажирано со договор. За да може едно лице да биде опфатено, треба да бидат исполнети повеќе услови:
- Да има важечки договор на денот кога законот ќе влезе во сила.
- Ангажманот да биде активен и во моментот кога треба да се изврши трансформацијата.
- Да работи во институција опфатена со законот, односно во орган на државната власт, определена јавна установа, единица на локалната самоуправа, јавно претпријатие, завод, фонд или друга институција утврдена со законското решение.
- Да биде ангажирано преку форма што ја опфаќа законот – договор за работа на определено време, договор на дело, авторски договор, ангажман преку агенција за привремени вработувања или друг договор за извршување работа.
- За работното место да постојат услови за вработување, вклучително и соодветна систематизација кога таа е потребна.
- Да биде обезбедена финансиска согласност кога таа е задолжителна, односно вработувањето да биде усогласено со расположливите буџетски средства.
- Лицето да не припаѓа во институција или категорија што е изземена од примената на законот.
Оттука, не е доволно некој само да има договор на дело или друг привремен ангажман. Правото на трансформација ќе зависи и од институцијата во која работи, видот и важноста на договорот, систематизацијата и исполнувањето на финансиските и законските услови.
Кој не е опфатен со предложеното решение
Според објавеното образложение, од трансформацијата се изземени повеќе категории и институции, меѓу кои:
- акционерските друштва;
- воениот и цивилниот персонал во Армијата;
- основните и средните училишта;
- ученичките и студентските домови;
- високообразовните и научните установи;
- Министерството за внатрешни работи;
- Агенцијата за национална безбедност;
- Агенцијата за разузнавање;
- Бирото за јавна безбедност;
- Дирекцијата за безбедност на класифицирани информации;
- Управата за финансиска полиција;
- Управата за финансиско разузнавање.
За секој поединечен случај затоа ќе биде важно да се провери не само видот на договорот, туку и институцијата, конкретното работно место и условите утврдени во конечниот текст на законот.
Рок од 90 дена, а процесот ќе се одвива во две фази
Институциите опфатени со законот би имале рок од 90 дена од неговото стапување во сила да ги склучат договорите за вработување или да ги донесат соодветните решенија.
За најмногу 50% од опфатените лица договорите или решенијата би стапиле во сила веднаш по нивното потпишување или донесување. За преостанатите лица е предвидено стапување во сила најдоцна до 31. декември 2027. година.
Оваа формулација е важна затоа што во дел од медиумските објави се појавува и изразот „најмалку 50 проценти“. Според подеталното образложение на законското решение, станува збор за најмногу 50% во првата фаза.
Ако е потребна промена на систематизацијата за да може да се спроведе трансформацијата, институциите би биле обврзани да ги усогласат своите акти во рок од 14 работни дена.
Договорите не би смееле да се раскинуваат додека трае постапката
Предлогот содржи и механизам за заштита на лицата кои ќе ги исполнат условите. Во периодот додека ја чекаат реализацијата на трансформацијата, институциите не би смееле да им го прекинат ангажманот, освен кога постои повреда на договорните обврски во согласност со законот.
Практично, лицата за кои ќе биде донесено решение или склучен договор со одложено стапување во сила треба да продолжат да работат во институцијата до моментот кога ќе започне нивниот редовен работен однос.
Финансиската страна на процесот ќе остане под контрола на Министерството за финансии. Институциите ќе треба да обезбедат финансиска согласност, а таа може да биде одбиена ако не се исполнети законските услови или ако вработувањето не е усогласено со расположливите буџетски средства.
Токму тука предлогот се допира со поширокото прашање за управувањето со кадарот и јавните пари. Panoptikum неодамна пишуваше за плановите за единствен систем на плати во јавниот сектор, како и за проблемите со кадровското планирање и финансиските согласности во судството и институциите на Народниот правобранител.
Кој останува надвор од предложениот закон
Од решението се изземени повеќе категории и институции. Меѓу нив се акционерските друштва, воениот и цивилниот персонал во Армијата, основните и средните училишта, ученичките и студентските домови, високообразовните и научните установи.
Исклучени се и Министерството за внатрешни работи, Агенцијата за национална безбедност, Агенцијата за разузнавање, Бирото за јавна безбедност, Дирекцијата за безбедност на класифицирани информации, Управата за финансиска полиција и Управата за финансиско разузнавање.
Затоа за секој поединечен случај ќе биде важно не само каков договор има лицето, туку и во која институција работи и дали ги исполнува условите утврдени во конечниот законски текст.
Од 2028. година – ограничување за новите договорни ангажмани
Предлогот не се занимава само со постојните ангажмани. Од 1. јануари 2028. година институциите опфатени со законот би можеле преку договор на дело, авторски договор, агенциски работник или друг договорен ангажман да ангажираат најмногу до 10% од бројот на вработени што го имале на крајот од претходната година.
Предвидени се исклучоци, меѓу кои ангажирање лица на еднократни проекти и проектни единици финансирани од странски извори, како и определени правни, сметководствени и стручни услуги. За непочитување на ограничувањата се предлага глоба од 250 до 500 евра во денарска противвредност за раководното лице.
Македонија веќе има искуство со ваков пристап. Во 2015. година беше донесен закон за трансформација во редовен работен однос со кој државата исто така се обиде да го реши статусот на лица подолг период ангажирани преку договори. Новиот предлог, меѓу другото, треба да го замени постојниот закон и повторно да воспостави правила за тоа кога привремениот ангажман престанува да биде привремен.
Суштинското прашање затоа не е само колку луѓе ќе добијат решение за неопределено време. Подеднакво е важно дали новите ограничувања ќе спречат по неколку години повторно да се создаде иста категорија луѓе кои секојдневно работат во институциите, а формално остануваат надвор од редовниот систем на вработување. За тоа ќе може да се суди дури откако предлогот ќе ја помине собраниската постапка и ќе се види неговиот конечен текст и практичната примена.
