Во ист ден, од две различни институционални точки во Македонија стигна речиси иста порака. Судството предупредува дека нема доволно судии, службеници и финансиски ресурси, а Народниот правобранител бара поголема финансиска и кадровска независност за воопшто да може ефикасно да ги штити правата на граѓаните. Во Собранието се зборуваше и за судските извештаи и за измени на Законот за народниот правобранител – две теми што на хартија се различни, но во практиката откриваат ист проблем: институциите добиваат сѐ повеќе обврски, додека нивниот реален капацитет слабее.
Тоа веќе не е само прашање на административна ефикасност. Кога судот нема доволно луѓе за навремено да ги решава предметите, а институцијата што треба да ги штити граѓаните предупредува дека тешко ги покрива и основните трошоци, тогаш недостатокот од ресурси почнува директно да се претвора во проблем на владеењето на правото.
Во судовите се пополнети 418 од предвидени 639 судиски места
Собраниската Комисија за политички систем и односи меѓу заедниците едногласно ги поддржа извештаите за работата на Судскиот совет и за реализацијата на судскиот буџет во 2025. година и ги испрати во понатамошна постапка. На расправата беа изнесени податоци што покажуваат колку длабоко е навлезен кадровскиот проблем.
Од предвидените 639 судиски места, на крајот од 2025. година биле пополнети 418. Тоа значи дека 221 судиско место останало празно. Уште поголем е недостигот во судската служба: од систематизираните 4.751 работно место биле пополнети само 1.803, односно 37,95%. Практично, судовите функционирале со 2.948 непополнети службенички места, покажуваат податоците презентирани во Собранието. Извештајот презентиран пред собраниската комисија го става човечкиот ресурс меѓу главните предуслови за ефикасна и независна судска власт.
Бројките стануваат уште појасни кога се погледнат од перспектива на поединечни судови. Основниот и Апелациониот суд во Битола, на пример, биле оценети како неажурни во 2025. година. Само во Основниот суд во Битола недостигале 11 судии. На ниво на државата, судовите ја почнале годината со 134.729 нерешени предмети, примиле уште 540.122, а решиле 540.241. Заостатокот, и покрај огромниот број завршени предмети, бил намален за само 119 случаи, а 18 од вкупно 34 суда биле оценети како неажурни.
Двесте најавени вработувања, ниту едно реализирано
Проблемот не е нов, а токму тоа го прави посериозен. Во март 2026. година беше најавено дека се обезбедени средства за 200 нови вработувања во судовите. Седум месеци подоцна, според информациите што Судскиот совет ги доставил до БИРН, ниту едно од тие вработувања не било реализирано, бидејќи Министерството за финансии не издало индивидуални согласности.
Во текот на 2025. година Судско-буџетскиот совет трипати доставувал планови за вработување и трипати добивал негативно мислење. Во истиот период судскиот систем продолжил да губи луѓе поради пензионирање, спогодбено заминување и други причини. Токму затоа реакцијата на Здружението на судиите не се однесува само на една табела или една буџетска година. Здружението оцени дека судската власт е доведена до работ на функционалниот опстанок и побара нормативните реформи да бидат придружени со кадар, финансии и реални услови за работа. Според нив, менувањето стратегии и закони нема голема практична вредност доколку судовите паралелно остануваат без луѓе што треба да ги спроведуваат тие промени.
Ова директно се надоврзува на една поширока тема за која Panoptikum веќе пишуваше: владеењето на правото не е формален услов што треба да се исполни заради Брисел, туку прашање дали граѓанинот навистина може навремено да добие институционална и судска заштита.
Народниот правобранител бара независност, а предупредува и за основните трошоци
Неколку часа подоцна во истото Собрание слична тема се отвори од друг агол. На тематската дискусија за измени и дополнувања на Законот за народниот правобранител беше истакнато дека новата законска рамка треба да обезбеди поголема независност на институцијата, поефикасна заштита на човековите права и поголема одговорност на органите на власта. Промените треба да ја доближат институцијата до Париските и Венецијанските принципи и да ја зајакнат нејзината финансиска и функционална независност. Во дискусијата учествуваа претставници на Собранието, Народниот правобранител, Европската Унија, ОБСЕ, Обединетите нации и граѓанскиот сектор.
Зад правната терминологија сепак се појави многу поконкретен проблем. Народниот правобранител Фатон Сељами изјави дека институцијата губи кадар, дека барањата за нови вработувања биле одбивани и дека има потешкотии дури и со плаќањето на киријата поради недостиг од средства. Тој ја поврза финансиската независност со способноста институцијата самостојно да ја планира и да ја извршува својата работа.
Тоа е особено чувствително кога станува збор за орган чија работа е да го штити граѓанинот токму тогаш кога администрацијата, полицијата, затворскиот систем, локалната власт или друга јавна институција не постапува правилно. Независноста во таков случај не се сведува само на законска формулација. Таа зависи и од тоа дали институцијата има стручен кадар, стабилен буџет и практична можност да постапува без финансиска зависност од оние што треба да ги контролира.
Заедничката слабост е меѓу законот и неговото спроведување
Судството и Народниот правобранител имаат различни уставни и законски улоги, но денешните предупредувања покажуваат заедничка слабост: Македонија може да усвојува стратегии, закони и реформи, а истовремено да остава празни работни места и недоволно финансирани институции што треба тие правила да ги претворат во реалност.
Во текстот „Темелите на демократското општество се градат таму каде што власта има граница“, веќе го отворивме прашањето за независните институции како практична брана од произволна јавна моќ. Денешните податоци додаваат уште една димензија: институцијата може да биде независна на хартија, а сепак да биде ослабена ако нема луѓе, простор, пари и оперативна способност.
Без оперативен план, реформата останува декларација
Излезот од оваа состојба не бара уште една општа стратегија, туку неколку конкретни и мерливи чекори.
Прво, Владата и Министерството за финансии треба да обезбедат временски обврзувачки план за пополнување на критичните празни места во судовите и во институцијата Народен правобранител, со јавно објавени рокови и број на одобрени вработувања. Второ, судскиот буџет и буџетот на Народниот правобранител треба да се планираат врз основа на реалниот обем на работа, а не само според административни лимити од претходните години. Трето, мора да се утврдат минимални кадровски стандарди под кои суд или независна контролна институција не смее да функционира без интервентна реакција.
Паралелно со тоа, потребен е јавен систем за следење на реформите: колку места се систематизирани, колку се пополнети, колку средства се одобрени, колку се реализирани и каков е ефектот врз бројот на нерешени предмети и времето на постапување. Така ќе може јасно да се види дали политичките најави навистина произведуваат институционален резултат. За Народниот правобранител, финансиската независност треба да биде поставена така што институцијата нема секоја година да зависи од ад хок согласности за основни трошоци и вработувања.
Суштината е едноставна: реформата мора да се мери според тоа дали граѓанинот побрзо добива одлука, дали полесно стигнува до заштита и дали институцијата што треба да го брани неговото право има доволно луѓе и средства да постапи. Ако нема рокови, одговорни институции, буџет и мерлив резултат, тогаш и најдобро напишаниот закон останува само административен документ. Вистинската реформа започнува дури тогаш кога системот станува способен да ја исполни сопствената законска обврска.
Извори
– Европска комисија – North Macedonia Report 2025
Enlargement and Eastern Neighbourhood
– Совет на Европа – проценка на правосудниот систем за 2024 година
– Парламентарно собрание на Советот на Европа – извештај за Македонија, 2026
Council of Europe Assembly
– PACE – одлука од 2026 година
Council of Europe Assembly
– Европски суд за човекови права – Skrcheski v. North Macedonia, 12 мај 2026
HUDOC
– ОН – Комитет за човекови права










