Европските лидери во Брисел повторно го прогласија проширувањето за геостратешка инвестиција во мирот, безбедноста и стабилноста, но самитот од 15. октомври покажа колку политичката формула „напредување според сопствените заслуги“ останува ранлива кога во процесот ќе влезат нерешени билатерални спорови. Во центарот овојпат е Црна Гора – најнапредниот кандидат за членство – а Хрватска е земјата што поставува дополнителни барања пред Подгорица да ја заврши пристапната трка.
За Македонија приказната е особено препознатлива. Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ токму македонскиот случај го употреби како пример за тоа како, според него, не треба да изгледа блокирањето на една кандидатка. Парадоксот е очигледен: додека Загреб објаснува дека неговите услови кон Црна Гора се „конструктивни“, Европската Унија повторно се соочува со истото суштинско прашање – каде завршуваат европските критериуми, а каде почнува моќта на една земја членка да внесе билатерални теми во пристапниот процес.
Европскиот совет го поддржа проширувањето, но без рок за Црна Гора
Во официјалните заклучоци на Европскиот совет проширувањето повторно е дефинирано како геостратешка инвестиција, а земјите кандидати се повикани да продолжат со реформите, особено во владеењето на правото. Истовремено, Унијата признава дека и самата мора да се подготви за прием на нови членки – со промени во политиките, буџетот, институционалното функционирање и капацитетот за донесување одлуки.
За Црна Гора формулацијата е позитивна, но внимателна. Европскиот совет ја поздрави работата на договорот за пристапување и намерата да се работи кон привремено затворање на преостанатите преговарачки поглавја, под услов Подгорица да ги спроведе потребните реформи. Во конечниот текст сепак нема конкретна обврска сите поглавја да бидат затворени до крајот на 2026. година.
Токму тоа е политички најважниот детал. Според информациите објавени од повеќе регионални и хрватски медиуми, по интервенцијата на Пленковиќ од нацртот биле отстранети појасните временски одредници. Загреб претходно ги известил останатите членки за осум прашања што очекува Подгорица да ги реши пред Хрватска да даде конечно зелено светло за завршување на процесот.
Осум хрватски барања и старите спорови што влегуваат во европскиот процес
Хрватските барања се поврзани со наследството од војните во 1990-тите, воените злосторства, логорот Морињ, правата и обесштетувањето на жртвите, исчезнатите лица, имотни прашања и разграничувањето меѓу двете држави. Дел од нив Загреб ги поврзува со поглавјата за правосудство, основни права и надворешна политика.
Хрватска тврди дека не станува збор за ненадејно отворање нови теми, туку за прашања на кои со години нема доволен напредок. Пленковиќ инсистира дека неговата влада досега не го запирала пристапниот процес на Црна Гора и дека барањата треба да се гледаат како дел од европските вредности, владеењето на правото и соочувањето со военото минато.
Од друга страна, проблемот за Брисел е поширок од содржината на конкретните хрватско-црногорски спорови. Ако секоја членка може во завршната фаза да го услови кандидатот со сопствени билатерални прашања, тогаш принципот дека пристапувањето зависи од реформскиот напредок станува само еден од критериумите, а не правило што може да обезбеди предвидлив процес.
Берлин се вклучува: Црна Гора е тест за кредибилитетот на проширувањето
Германија, според информации што ги објави Euronews, врши притисок врз Загреб билатералните спорови со Подгорица да се решат конструктивно и да не го урнат моментумот на проширувањето. Берлин дури понудил и посредување меѓу двете страни.
Причината не е само Црна Гора. Подгорица во европската политика станува тест дали Брисел навистина може да прими нова членка по повеќегодишната стагнација на проширувањето. Црна Гора има привремено затворено 21 од 33 преговарачки поглавја и има политичка амбиција да стане членка во 2028. година. Ако и најнапредната кандидатка повторно заглави поради билатерални услови, последицата ќе се почувствува и кај Албанија, Украина и Молдавија – земјите за кои Европската комисија подготвува посебни патокази.
Новата стратегија на Европската комисија за подготовка на поширока Унија токму затоа предлага дел од меѓучекорите во пристапните преговори да се носат со квалификувано мнозинство, наместо секоја фаза да зависи од едногласност. Тоа е тема што Panoptikum веќе ја анализираше во текстот „ЕУ го менува проширувањето: помалку блокади, интеграција пред членство и построг надзор потоа“.
Пленковиќ ја спомена Македонија – како пример за изгубени 21 година
Најдиректната врска со Македонија дојде од самиот Пленковиќ. Тој потсети дека Македонија на самитот во Загреб во 2000. година институционално била пред Хрватска, а денес сè уште нема отворено преговарачки кластери. Според неговата оценка, две држави во периодот од 2005 до 2026 година ѝ одзеле на Македонија 21 година од институционалното приближување кон ЕУ.
Пленковиќ сака со таа споредба да направи јасна разлика меѓу хрватската политика кон Црна Гора и долгогодишните блокади со кои се соочи Македонија. Политички гледано, разликите навистина постојат. Суштинското прашање сепак останува исто: може ли земјата кандидат однапред да знае дека исполнувањето на европските критериуми ќе биде доволно за следниот чекор?
Македонија го знае одговорот од сопственото искуство. По грчката блокада, а потоа и по спорот со Бугарија нејзиниот пристапен процес стана пример за тоа како билатералните прашања можат да го надживеат европскиот реформски календар. Денес Брисел повторно зборува за процес заснован на заслуги, додека паралелно се обидува да најде институционален механизам што ќе го намали просторот за блокирање. За македонската позиција, токму затоа е важна и неодамнешната анализа за предлогот на ЕУ за помалку вета во проширувањето.
Калас: проширувањето не треба да се билатерализира
Високата претставничка на ЕУ за надворешна политика Каја Калас јавно порача дека процесот на проширување не треба да се претвора во механизам за решавање билатерални спорови. Таа порака сега има тежина и за Црна Гора и за Македонија: ако проширувањето е геополитички интерес на Унијата, тогаш неговата веродостојност зависи и од способноста на ЕУ да направи разлика меѓу европските критериуми и споровите што кандидатот ги има со поединечни членки.
Во исто време официјалните заклучоци од Брисел не создадоа нов механизам што веднаш би го решил тој проблем. ЕУ повторно го потврди принципот на заслуги, Црна Гора остана на чело на пристапната колона, а Македонија не доби нова конкретна формулација за сопствениот застој. Како што веќе покажува пошироката слика на актуелното европско проширување, политичката амбиција во Брисел е обновена, но механизмите што дозволуваат национално вето сè уште се дел од реалноста.
Затоа случајот со Црна Гора е повеќе од спор меѓу Загреб и Подгорица. Тој е проверка дали новиот европски јазик за „геостратешко проширување“ навистина ќе создаде попредвидлив процес или само ќе ја продолжи старата практика во која правилата важат сè додека не се појави национален интерес што може да ги запре.
