Македонија денес, 8 септември 2026. година, одбележува 35 години од референдумот на кој граѓаните ја изразија волјата за суверена и самостојна држава. Јубилејот доаѓа со свечености и честитки, но годинашните пораки имаат една необично јасна заедничка точка: независноста веќе не се мери само со она што е создадено во 1991. година, туку и со способноста државата да им даде причина на младите да ја гледаат својата иднина тука.
На 8. септември 1991. година на референдумот излегле 1.132.981 од вкупно 1.495.807 граѓани со право на глас, односно 75,75%. „За“ се изјасниле 1.079.308 граѓани – 72,16% од целото избирачко тело. Официјалниот резултат е објавен во „Службен весник“ на 20. септември 1991. година, а референдумското прашање гласело: „Дали сте за суверена и самостојна држава Македонија, со право да стапи во иден сојуз на суверени држави на Југославија?“
Од референдумска одлука до држава што мора постојано да се потврдува
Тој септемвриски ден не бил изолиран политички чин. Му претходела Декларацијата за сувереност од јануари 1991. година, а по референдумот следувале собраниската потврда на волјата на граѓаните и донесувањето на Уставот во ноември истата година. Потоа започнал потешкиот дел – претворањето на политичката одлука во функционална држава, со сопствени институции, правен поредок, меѓународни односи и економија.
Патот во изминатите три ипол децении не бил праволиниски. Македонија помина низ тешки економски години на осамостојувањето, меѓународни блокади, конфликтот од 2001. година и неговото политичко разрешување, долги спорови со соседите, чувствителни договори и уставни промени, светската финансиска криза и пандемијата. Паралелно со тоа се градеше институционалниот систем, државата стана членка на НАТО, а европското членство остана стратешка цел што сè уште не е завршена. Една ретроспектива на периодот од 1991. година до денес добро ја покажува густината на тие три ипол децении – од првите симболи на независната држава до кризите и поделбите што оставиле трага врз повеќе генерации.
Токму затоа 35 години не се само календарска дистанца. Тоа е доволно долго време една држава да престане да се оправдува со младоста и да почне да се оценува според резултатите: колкава е довербата во институциите, дали законот важи еднакво, дали трудот обезбедува достоинствен живот и дали граѓанинот чувствува дека системот постои за него, а не обратно.
Од празничните говори се издвои една тема – младите
Во честитката по повод 8 Септември претседателката Гордана Сиљановска-Давкова токму тука го постави тежиштето. Според нејзината порака, независноста почива врз довербата на граѓанинот во државата, меѓусебната доверба меѓу граѓаните и вербата во македонската иднина. Како еден од најсериозните проблеми на денешна Македонија таа го посочи иселувањето на младите и потребата од владеење на правото, борба против криминалот и корупцијата и создавање општество во кое луѓето ќе имаат еднакви можности. Официјалната претседателска порака е објавена денеска.
Сличниот мотив се појавува и во денешните политички честитки. Во пораката на ВМРО-ДПМНЕ се зборува за Македонија во која младите ќе остануваат бидејќи тука ја гледаат својата иднина. Кога и институционалната и партиската реторика на еден државен празник стигнуваат до истата точка, тогаш темата веќе не може да се третира како пригодна реченица во честитка. Таа станува мерка за успешноста на државата.
Млад човек не останува затоа што календарот му налага патриотизам. Останува ако може да работи и напредува без партиска припадност, ако образованието што го стекнал има вредност, ако трудот му овозможува дом и семејство, ако институцијата пред која застанал не го принудува да бара врска и ако верува дека правилата нема да се сменат веднаш штом ќе му дојдат во судир со нечиј интерес. Во тоа има помалку свеченост, но многу повеќе државност.
Бројките зад јубилејот
Во пресрет на 8 Септември Државниот завод за статистика објави специјална публикација „35 години независна Македонија“, во која развојот на земјата се следи преку населението, образованието, пазарот на трудот, економијата, земјоделството, индустријата, туризмот, животната средина и информатичкото општество. Наместо само пригодна историска слика, станува збор за обид три ипол децении да се видат преку она што може да се измери.
Тоа е важна перспектива токму на државен празник. Политичките говори лесно ги избираат успесите, а јавната дебата лесно ги избира неуспесите. Статистиката е помалку впечатлива, но потешко се вклопува во однапред напишана приказна. Таа покажува како се менувале работата, населението, платите, производството, образованието и начинот на живот. Зад тие показатели е вистинската биографија на независноста – не само што државата успеала да создаде, туку и што сè уште не успева да реши.
Токму овде прашањето за младите добива потешка смисла. Иселувањето не е само демографска загуба. Со секој квалификуван човек што заминува се губат знаење, потенцијална компанија, лекар, инженер, наставник, даночен обврзник, семејство и дел од идната општествена енергија. Повикот „останете“ може да биде емотивен, но вистинскиот одговор мора да биде институционален.
Македонија не завршува на државната граница
Осми септември повторно ја отвора и другата страна на приказната – односот со Македонците надвор од државата. Во честитката на Македонското друштво „Илинден“-Тирана по повод 35-годишнината се потсетува на придонесот на Македонците во Албанија во зачувувањето на македонскиот јазик, култура, традиција и национален идентитет.
Тоа е потсетување дека приказната за современа Македонија отсекогаш била поширока од административните граници. Денес таа димензија дополнително ја проширува големата дијаспора. Прашањето веќе не е само како да се спречи заминувањето, туку и како оние што заминале да останат дел од економскиот, културниот, научниот и општествениот живот на земјата. Врската со татковината не мора да заврши на граничен премин, но за да остане жива мора да биде двонасочна.
Триесет и пет години подоцна, независноста има поинаков тест
Генерацијата од 1991. година одговарала на јасно референдумско прашање. Генерацијата од 2026. година живее со потешко, секојдневно прашање: каква држава ќе направиме од независноста што веќе ја имаме?
Државноста денес не се брани само со знаме, химна и свечена академија. Таа се брани во судница во која законот не препознава моќни и немоќни, во училиште во кое знаењето има вредност, во болница што функционира, во компанија што може чесно да расте, во администрација што му служи на граѓанинот и во општество во кое млад човек не го гледа заминувањето како единствена разумна животна стратегија.
На 8 Септември 1991 година граѓаните избраа држава. Триесет и пет години подоцна најсериозната честитка за тој избор би била Македонија во која следната генерација ќе сака да остане – не затоа што не може да замине, туку затоа што има причина да живее, создава и ја гради својата иднина тука.
