Европската комисија го претстави новиот пристап за подготовка на Европската Унија за идното проширување, со предлог дел од меѓучекорите во пристапните преговори повеќе да не зависат од едногласна одлука на сите земји членки. Најважната промена е идејата отворањето на преговарачки кластери и други фази од процесот да може да се одобруваат со квалификувано мнозинство, додека конечниот прием на нова членка и натаму би барал едногласност.
Тоа е важна разлика. Европската комисија не предлага целосно укинување на националното вето врз членството во ЕУ. Предлага ограничување на просторот во кој една држава може сама да го запре текот на преговорите пред нивната завршница. За Македонија, која со години ја чувствува политичката тежина на билатералните условувања, ова е можеби најинтересниот дел од новата европска архитектура – но не и автоматско решение за сегашниот застој.
Ветото не исчезнува, туку се отвора можност да се намали бројот на блокади
Еврокомесарката за проширување Марта Кос го претстави документот за подготовка на Унијата за нови членки во момент кога проширувањето повторно се третира како стратешко прашање, а не само како долгорочна административна процедура. Основната логика е дека ЕУ со повеќе од 27 членки тешко може да функционира ако за секоја чувствителна одлука продолжи да бара согласност од сите.
Затоа Комисијата предлага Советот да размисли за квалификувано мнозинство при отворањето на преговарачките кластери и други меѓучекори во пристапувањето. Истовремено, според сегашната европска правна рамка, одлуката за самото членство останува врзана за едногласност и за ратификација на договорот за пристапување. Со други зборови, националните влади не би го изгубиле последниот збор за прием на нова членка. Прашањето е дали ќе продолжат да имаат исто толку можности да го користат ветото во секоја претходна фаза.
Тоа е и причината поради која формулацијата дека ЕУ „го укинува ветото“ треба да се чита внимателно. Станува збор за предлог на Европската комисија, не за веќе усвоено правило. За неговата примена ќе биде потребна политичка согласност меѓу земјите членки, а токму државите што сакаат да го зачуваат своето право на блокада можат да бидат најголемата пречка за промената.
Постепена интеграција уште пред полноправното членство
Вториот важен дел од новиот концепт е постепената интеграција. Наместо кандидатите со години да чекаат зад формалната граница меѓу „кандидат“ и „членка“, Комисијата сака државите што ги исполнуваат условите порано да се вклучуваат во одделни европски политики, во единствениот пазар, инфраструктурните системи, енергетиката, дигиталните мрежи и други области.
Овој правец е веќе видлив во политиката на ЕУ кон Западен Балкан. Европската комисија го поврзува процесот на постепена интеграција со реформите и со Планот за раст за регионот. Во практична смисла, идејата е кандидатите да почувствуваат дел од економските и институционалните придобивки од членството пред формално да влезат во Унијата. Комисијата сепак инсистира дека тоа не треба да стане замена за членството. Пристапот би бил условен со напредок во реформите, административна подготвеност и усогласување со стратешките политики на ЕУ, а стекнатите придобивки би можеле да бидат ограничени ако кандидатот почне да назадува.
За Македонија токму оваа постепена интеграција е особено релевантна. Panoptikum веќе анализираше дали новиот модел на ЕУ може да донесе конкретни придобивки и пред отворањето на првиот кластер. Новиот документ покажува дека таа идеја повеќе не е споредна политичка теза, туку станува дел од поширокото размислување за идната структура на Унијата.
ЕУ сака и механизам за враќање назад
Брисел истовремено сака да го реши проблемот што се појави откако некои земји влегоа во Унијата, а подоцна се отворија сериозни спорови околу владеењето на правото, независноста на институциите и европските вредности. Оттука доаѓа предлогот идните договори за пристапување да содржат посилни заштитни клаузули. Новите членки би можеле да се соочат со ограничување на европското финансирање, одредени права или, во најтешки случаи, со суспендирање на правото на глас ако сериозно ги прекршуваат основните принципи на Унијата.
Ова продолжува една насока што Европската комисија ја најавува веќе подолго време. Во пакетот за проширување беше посочено дека идните договори за пристапување треба да имаат посилни гаранции против назадување во владеењето на правото, демократијата и основните права.
Новиот пристап затоа има две страни: кандидатите треба побрзо да добиваат придобивки ако напредуваат, но и полесно да ги губат ако се оддалечат од преземените обврски.
Билатералните спорови се појавуваат како посебен европски проблем
Еден од политички најчувствителните предлози е новите земји членки во определен период да не го користат своето членство за блокирање на следните кандидати поради билатерални спорови. Токму тој механизам може да биде најзначаен за државите од Западен Балкан, каде историски, идентитетски и гранични спорови лесно стануваат дел од пристапниот процес. Тоа не значи дека сите постојни билатерални услови исчезнуваат. Македонија останува во сегашната преговарачка рамка и условот поврзан со уставните измени не е укинат со новиот предлог. Тоа е суштинската граница меѓу она што Брисел го предлага за иднината и ситуацијата во која Македонија се наоѓа денес.
Во септември, Panoptikum пишуваше дека најнапредните кандидати добиваат појасни патокази, додека Македонија останува без таква временска рамка. Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија и натаму се државите околу кои Брисел гради најконкретна динамика на следното проширување.
Што конкретно добива Македонија од новиот предлог?
Засега – можност, а не деблокада.
Ако земјите членки го прифатат моделот во кој за отворање кластери и други меѓучекори ќе се користи квалификувано мнозинство, идните кандидати би биле помалку изложени на индивидуални блокади во секоја фаза. Тоа би било значајна промена на политичката логика на проширувањето. Меѓутоа, сегашната македонска пречка е поставена пред фазата во која оваа промена најдиректно би дејствувала. Европската комисија и натаму ја врзува следната формална етапа во македонските преговори со исполнувањето на обврските од преговарачката рамка. Според правилата на Европската комисија за пристапувањето, членството останува процес заснован врз исполнување критериуми, согласност на институциите и земјите членки и способност на Унијата да ги интегрира новите членови.
Затоа новиот европски план не ја отстранува бугарската димензија од македонскиот случај. Тој отвора многу пошироко прашање што со години беше оставено на маргините: дали една држава членка треба да може постојано да ја претвора секоја фаза од пристапувањето во нова можност за билатерално условување.
Европската Унија се подготвува за проширување што овојпат сака да биде реално
Во 2026 година проширувањето веќе не изгледа како процес што Брисел може бесконечно да го одложува без последици. Во јуни сите земји членки постигнаа согласност за отворање на првиот преговарачки кластер со Украина и Молдавија, а ЕУ паралелно го забрзува процесот со Црна Гора и Албанија. Новиот документ покажува дека Комисијата сега не размислува само како кандидатите да се подготват за ЕУ, туку и како самата ЕУ да се подготви за нив. Токму тука се отвораат прашањата за ветото, бројот на комесари, начинот на гласање, европскиот буџет, земјоделството, единствениот пазар и заштитата на владеењето на правото.
За Македонија пораката е двојна. Новите правила можат да создадат пофер и попредвидлив процес во кој секој меѓучекор нема да биде потенцијална национална блокада. Но тие не ја поништуваат постојната преговарачка рамка и не го решаваат автоматски сегашниот спор со Бугарија. Самото тоа што Европската комисија го препознава проблемот на блокирањето и предлага промена на начинот на одлучување е значајна политичка промена. Дебатата повеќе не е само дали кандидатите се подготвени за членство. Сè поотворено се поставува и обратното прашање – дали Европската Унија е подготвена да функционира како поголема заедница без секој национален спор да стане европска рампа.










