Од 28 до 30 септември Скопје повторно ќе стане место на средби меѓу писатели, преведувачи, критичари и читатели од повеќе европски книжевни средини. Дванаесеттото издание на Фестивалот на европската литература BookStar носи програма распоредена низ „Лабораториум“, Театар Комедија, Градската библиотека „Браќа Миладиновци“, Europe House Skopje и самите улици на градот, со разговори, читања, поткасти, дебати и неформални средби со авторите.
Годинашната тема „FREE AT LeAST?“ – „Чуму слобода?“ не функционира само како фестивалски слоган. Прашањето за слободата се провлекува низ речиси целата програма: од влијанието на социјалните мрежи врз младите и влегувањето на вештачката интелигенција во секојдневието, до историската траума, семејната меморија, цензурата, загубата и правото човекот да ја раскаже сопствената приказна.
Главната фестивалска програма започнува на 28 септември, но BookStar 2026 практично го отвори своето годинашно поглавје уште на 24 август, кога во Скопје гостуваше филозофката и авторка Леа Ипи. За книгата „Слобода“ таа ја доби наградата BookStar за 2026 година, а токму нејзиното дело – сместено меѓу личната меморија, историските пресврти и различните сфаќања на слободата – беше своевиден вовед во темата што фестивалот ќе ја продолжи во септември.
Слободата не како готов одговор, туку како прашање
Добро избрана фестивалска тема не треба да им кажува на писателите што да мислат. Треба да создаде простор во кој различни книги и искуства почнуваат да разговараат меѓу себе. Во програмата на BookStar годинава токму тоа се забележува: поимот слобода се појавува таму каде што можеби најмалку би очекувале – во алгоритамот што одлучува што ќе гледаме на екранот, во тишината околу личната траума, во сеќавањето што општеството се обидува да го потисне, во историскиот роман, но и во прашањето дали книжевниот успех и книжевната вредност мора да стојат на спротивни страни.
Уште првиот фестивалски ден тоа ќе биде видливо во разговорот „Од робот до четбот: дискусија за ерата што доаѓа“, во кој ќе учествуваат Ненад Јолдески, Валентин Нешовски, Соња Станковска, Александар Русјаков и Влада Урошевиќ, со Фросина Пармаковска како модераторка. Самата комбинација на автори од различни генерации ја отвора можноста технологијата да не се разгледува само како техничка новост, туку и како промена на начинот на кој човекот создава, чита, комуницира и го разбира сопственото авторство.
Истата линија, но од сосема друга перспектива, ја отвора средбата на шпанскиот писател Елој Морено со средношколци под наслов „Колку лајкови се потребни за среќа?“. Тоа е прашање зад кое стои еден од најприсутните парадокси на дигиталното секојдневие: никогаш не сме имале толку можности да бидеме видени, а чувството дека некој навистина нè гледа не мора да биде поголемо.
Елој Морено – писател меѓу младата публика и „Малиот принц“
Морено е едно од централните странски имиња во програмата. Неговото гостување на 28 септември започнува во 13 часот во Театар Комедија со средношколци, а вечерта во „Лабораториум“ следува разговорот „Малиот принц на шпанската литература“, модериран од Весна Мојсова-Чепишевска.
Авторот е познат по книги што преку достапен раскажувачки јазик навлегуваат во теми како врсничкото насилство, осаменоста, потребата од припадност и светот на социјалните мрежи. Неговиот роман „Невидлив“ веќе е достапен на македонски, а за гостувањето во Скопје е најавено и македонското издание на „Новото патување на Малиот принц“, создадено како книжевен омаж и продолжување на светот на Антоан де Сент-Егзипери. Повеќе за авторот и неговите изданија може да се прочита на официјалната фестивалска страница за Елој Морено.
Вечерниот разговор ќе се одвива на македонски и шпански јазик со превод на Ненад Велковски, а е предвиден и знаковен јазик. Тоа е мал, но значаен програмски детал: книжевниот фестивал зборува за слободата, а пристапот до културата е еден од практичните начини таа идеја да не остане само на ниво на слоган.
Кога личното сеќавање ќе се судри со историјата
Вториот фестивалски ден ја поместува тежината кон меморијата, историската траума и оние човечки искуства што долго остануваат надвор од јавниот поглед. Во 19 часот во „Лабораториум“, Саша Бронвасер и Лилјана Коробка ќе разговараат на тема „Како (да) се раскажува историјата? Лична меморија, историска траума и книжевност“, со Александар Маџаровски како модератор.
Изборот на соговорнички има своја внатрешна логика. Коробка е писателка и истражувачка чие творештво се движи низ темите на комунистичката цензура, депортациите, миграцијата и напуштеното детство. Бронвасер, пак, доаѓа од историјата на уметноста и книжевноста и во романот „Слушај“ ги поврзува сеќавањето, вината и траумата со Париз од различни историски моменти.
Веднаш потоа, во 20.30 часот, Мартина Видаиќ и Јап Робен ќе учествуваат во разговорот „Мапа на тишината: загубата, сеќавањето и невидливите животи“, модериран од Владимир Јанковски. Насловот добро ги собира тематските линии на двајцата автори. Кај Видаиќ загубата и распадот на интимниот простор се испреплетуваат со градот и семејството, додека Робен во својата проза пишува за тагата, семејните односи, вината и искуствата што со години остануваат неискажани.
Пред вечерните разговори, Паркот на поезијата кај Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ ќе биде простор за книжевното читање „Чуму слободата?“. На едно место ќе се сретнат Елој Морено, Јап Робен, Мартина Видаиќ, Лилјана Коробка и Саша Бронвасер со македонските автори Соња Станковска, Лилјана Пандева, Томислав Османли, Ивана Трајаноска и Иван Шопов.
Гузел Јахина и историјата видена од човекова височина
На 30 септември, во 19 часот во „Лабораториум“, е предвидена средбата со Гузел Јахина под наслов „Зулејха ги отвора очите: патување во еден книжевен универзум“. Разговорот ќе го води Емил Ниами, на македонски и руски јазик.
Јахина е авторка чија проза постојано го враќа големиот историски настан на човекова мерка. Нејзиниот пробив доаѓа со „Зулејха ги отвора очите“, роман за татарска жена депортирана во Сибир во времето на сталинистичката колективизација. Потоа следуваат „Децата на Волга“, „Возот за Самарканд“ и најновиот роман „Ејзен“. Во нејзините книги историјата не е декор зад ликовите – таа им влегува во домовите, телата, јазикот и семејните односи. Податоците за авторката и нејзините македонски изданија се претставени и на профилот на Гузел Јахина на BookStar.
Не е случајно што нејзиното гостување доаѓа по денот посветен на личната меморија и историската траума. Програмата на тој начин создава нишка што ги поврзува различните книги: кој има право да ја раскажува историјата, што останува надвор од официјалните наративи и што се случува кога книжевноста ќе му го врати гласот на човекот што во големата историска слика бил само бројка.
Може ли бестселерот да биде голема литература?
Фестивалот ќе заврши со формат што намерно излегува од класичната книжевна трибина. Во 20.30 часот е закажан дебатниот Fight Club „Бестселерот (не) може да биде голема литература“. На едната страна ќе бидат Зоран Спасов-Ѕоф, Јован Илиески и Сузана Камберова, а на другата Петар Андоновски, Дијана Петрова и Снежана Стојчевска. Модераторка е Александра Јуруковска.
Прашањето е старо речиси колку и модерниот книжевен пазар: дали масовната читаност кажува нешто за книжевната вредност и дали сериозната литература мора да остане далеку од комерцијалниот успех? Наместо уште една академска расправа, фестивалот го претвора судирот на аргументи во јавна дебата. Тоа е соодветен крај за издание што цело време се обидува книжевноста да ја изнесе од безбедната зона на промоцијата и да ја стави во разговор со прашањата што веќе постојат меѓу читателите.
Книжевност надвор од фестивалската сала
BookStar годинава не останува затворен само во вечерните разговори. На 29 септември, Васко Марковски ќе ја води неформалната тура „Кога писател шета писатели“, обид градот да стане дел од книжевната средба, а во „Лабораториум“ ќе се снимаат и две изданија на поткастот „Антологџии“ – со Лилјана Коробка и со Мартина Видаиќ.
На 30 септември во Europe House Skopje е закажана и програмата „Марџан Сатрапи со адреса во Скопје: Обид за мал омаж“, со Никола Гелевски, Владимир Битољану, Катерина Шекутковска и Жарко Кујунџиски, а модератор е Ивица Дукоски. Вклучувањето на Сатрапи во програмската мапа дополнително ја отвора книжевноста кон графичкиот роман и визуелното раскажување.
Во истата насока оди и отворањето на 12-от Саем на европската литература на 28 септември, заедно со презентацијата на проектот EUREKA. Така фестивалот не се сведува само на гостувања на познати имиња: околу нив се создава поширок простор во кој книгата се среќава со преводот, издаваштвото, јавната дебата и новите начини на раскажување.
Програмата на BookStar 2026 по денови
28 септември
13.00, Театар Комедија – „Колку лајкови се потребни за среќа?“, средба на Елој Морено со средношколци, со модераторката Бојана Стојменовиќ Петровска.
18.00, Лабораториум – отворање на 12-от Саем на европската литература и презентација на проектот EUREKA.
18.30 – „Од робот до четбот: дискусија за ерата што доаѓа“ со Ненад Јолдески, Валентин Нешовски, Соња Станковска, Александар Русјаков и Влада Урошевиќ.
19.30 – официјално отворање на BookStar 2026, „На пијалак со авторите на BookStar“ и „Писателот зборува“ со Оливера Ќорвезироска и темата „Три слободи“.
20.00 – „Малиот принц на шпанската литература“, разговор со Елој Морено.
21.00 – послепрограма „До фајронт“.
29 септември
10.00 – „Кога писател шета писатели“, неформална тура на Васко Марковски низ Скопје.
12.30, Паркот на поезијата при Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – книжевно читање „Чуму слободата?“ со странски и домашни автори.
17.00, Лабораториум – поткаст „Антологџии“ со Душко Крстевски и Лилјана Коробка.
18.00 – поткаст „Антологџии“ со Душко Крстевски и Мартина Видаиќ.
19.00 – „Како (да) се раскажува историјата? Лична меморија, историска траума и книжевност“ со Саша Бронвасер и Лилјана Коробка.
20.30 – „Мапа на тишината: загубата, сеќавањето и невидливите животи“ со Мартина Видаиќ и Јап Робен.
21.30 – послепрограма „До фајронт“.
30 септември
16.00, Europe House Skopje – „Марџан Сатрапи со адреса во Скопје: Обид за мал омаж“.
19.00, Лабораториум – „Зулејха ги отвора очите: патување во еден книжевен универзум“, разговор со Гузел Јахина.
20.30 – дебатен Fight Club „Бестселерот (не) може да биде голема литература“.
21.30 – послепрограма „До фајронт“.
Во три фестивалски дена ќе се зборува за алгоритми и историја, за социјални мрежи и депортации, за бестселери и книжевни трауми, за детството, сеќавањето, тишината и правото на сопствен глас. Токму таа широчина му дава смисла на прашањето „Чуму слобода?“: не како тема на која треба да се даде еден одговор, туку како линија по која различни книги и различни читатели можат да стигнат до сосема различни места.
