Во три часот по полноќ охридскиот центар е полн со луѓе, музика, светлина и редици пред сендвичарниците. Само три часа подоцна, кога последните посетители се разотидуваат, на кејот излегуваат комуналните работници и почнуваат да ја собираат другата страна на туристичкиот успех – пластични чаши, шишиња, лименки, хартија и амбалажа.
Тоа се две слики од иста ноќ. Првата лесно се продава како доказ дека сезоната успеала. Втората покажува колку градот плаќа за успех што сè уште го мери главно според бројот на гости, полнотата на сместувањето и должината на редиците пред локалите.
Полн град не значи и одржлив град
Охрид влезе во најсилниот дел од летната сезона со преполни хотели и апартмани, полни плажи, ресторани, барови, концерти и културни настани. Туризмолозите го отвораат суштинското прашање: дали на Охрид му е потребен туризам концентриран во четириесетина летни дена или модел што ќе носи посетители, приходи и работа во текот на целата година.
Големиот број гости не е проблем сам по себе. Охрид е туристички град и треба да биде жив, посетен и економски активен. Проблемот почнува кога масовноста станува единствена мерка за успех, а инфраструктурата, јавниот простор, локалното население и езерото треба тивко да го поднесат целиот притисок.
Одговорниот туризам не значи празни улици, затворени локали и град без млади луѓе. Тој значи посетеноста да биде управувана, а не само прославувана.
Град што пулсира и град во кој треба да се живее
Улици исполнети со млади посетители и град што речиси не запира. По концертите и забавите, метежот се префрла кон кејот, плоштадот, киосците и локалите за брза храна. Истовремено, засиленото полициско присуство, сообраќајниот хаос, бучавата и отпадот стануваат дел од секојдневието на луѓето што не се дојдени на неколкудневен одмор, туку живеат таму.
Туристичкиот град не е сцена без постојани жители. Тој е нивен дом, работно место, маало, пат до болница, продавница и утринска обврска. Кога локалниот човек во шпицот на сезоната не може да стигне до дома, да спие или нормално да се движи низ сопствениот град, тогаш туристичкиот успех веќе има скриена социјална цена.
Таа цена ретко влегува во бројките за посетеност. Не се брои изгубениот сон, времето поминато во сообраќај, блокираниот јавен простор или чувството дека градот неколку недели им припаѓа на сите, освен на оние што живеат во него.
Во шест часот почнува невидливата смена
Додека поголемиот дел од градот сè уште спие, екипите на ЈП „Охридски Комуналец“ излегуваат на терен. Според информациите објавени од Ohrid1, работниците од шест часот наутро го расчистуваат централното градско подрачје и кејот „Македонија“ од отпадот оставен по ноќните собирања.
Фактот дека градот повторно изгледа чист пред почетокот на новиот туристички ден е резултат на нивната работа. Сепак, брзото утринско чистење не треба да се толкува како доказ дека системот функционира беспрекорно. Напротив, тоа покажува дека последиците од ноќната економија секојдневно ги презема една комунална служба, често откако отпадот веќе е расфрлан по парковите, клупите, тревниците и брегот.
Одржливиот модел бара повеќе од апел посетителите да бидат совесни. Потребни се доволен број корпи и контејнери, почесто празнење во часовите кога се создава најмногу отпад, мобилни санитарни пунктови, јасни обврски за организаторите на масовните настани, депозитни системи за чаши и амбалажа, контрола на продажните места и реални казни за фрлање отпад.
Чистотата не смее да зависи од тоа дали комуналците ќе успеат до седум часот да ја избришат ноќта од улиците.
Кога отпадот ќе ја премине линијата на брегот
Најсериозниот дел од проблемот не останува секогаш на плочникот. Дел од пластичните шишиња, чашите и амбалажата завршуваат во водата и остануваат да плутаат покрај брегот.
На кејот може да влезе трактор, метла или комунално возило. Во езерото не може. Откако отпадот ќе ја премине линијата меѓу каменот и водата чистењето станува потешко, поскапо и понеизвесно. Дел од предметите ќе бидат собрани, дел ќе потонат, а дел ќе продолжат да се распаѓаат во средина што не е декоративна заднина за летни фотографии, туку чувствителен и редок екосистем.
Паноптикум веќе пишуваше дека Охридското Езеро не е корпа за отпад, откако осумдесетина нуркачи чистеа дел од дното кај Градиште. Таквите акции се важни, но тие се и предупредување: она што не го спречуваме на брегот, подоцна некој мора да го бара под вода.
Во поширока смисла Охридското Езеро е жива архива, а не бесконечен простор што може секоја сезона да ја впива нашата негрижа. Туризмот живее од неговата чистота, тишина, пејзаж и природна посебност. Кога ги троши токму тие вредности, почнува да ја уништува сопствената економска основа.
УНЕСКО не даде дозвола за опуштање
Само неколку дена пред сезонскиот шпиц Охридскиот регион избегна впишување на Листата на светско наследство во опасност. Тоа лесно може да се прочита како добра вест и затворена тема. Сепак, како што веќе беше нагласено во текстот „Охрид не е спасен – само доби уште време“, одложувањето на формалната одлука не ги отстрани урбанистичките, инфраструктурните и еколошките притисоци.
Центарот за светско наследство на УНЕСКО го третира регионот како ретко мешано природно и културно добро. Тоа значи дека езерото, живиот свет, стариот град, сакралното наследство, крајбрежјето и пејзажот не можат да се штитат одделно. Ниту, пак, туристичката политика може да се води како заштитата да е пречка што треба да се заобиколи во јули и август.
Отпадот по една ноќна забава можеби изгледа како мал проблем во споредба со дивоградбите, отпадните води или големите инфраструктурни зафати. Но тој е дел од истата култура на управување – идејата дека штетата може да се среди утре, дека некој друг ќе исчисти и дека езерото ќе издржи уште една сезона.
Младите не се проблемот, отсуството на правила е
Најлесно би било вината да се префрли врз младите што го исполниле градот. Тоа би било и неправедно и бескорисно. Луѓето доаѓаат таму каде што има концерти, настани, локали и простор за собирање. Тие се однесуваат и според правилата што ги гледаат, според инфраструктурата што им е понудена и според пораката што ја испраќа градот.
Доколку околу местата на масовно собирање нема доволно корпи, ако амбалажата се продава без никаков систем за враќање, ако организаторот ја завршува одговорноста со последната песна, а контролата е сведена на повремен апел, тогаш неодговорното однесување е предвидлива последица, не изненадување.
Охрид може да има ноќен живот и истовремено да има ред. Може да организира големи концерти, а организаторите да платат депозит за чистење. Може да воведе зони и часови за бучава, посебни сообраќајни режими, ноќен јавен превоз, привремени пунктови за отпад и санитарии, ограничување на еднократната пластика и јасно утврдена одговорност за јавниот простор.
Слободата да се слави не подразбира слобода градот и езерото да останат како туѓа сметка.
Сезона од дванаесет месеци, а не четириесет дена притисок
На Охрид му е потребна промена на ритамот. Кога најголемиот дел од посетеноста, приходите, сообраќајот и отпадот се концентрирани во кус период, градот е принуден за неколку недели да функционира со товар за кој не е димензиониран. Потоа доаѓаат месеци со значително помала активност, несигурна работа и недоволно искористена инфраструктура.
Културниот, верскиот, еколошкиот, спортскиот, здравствениот и конгресниот туризам можат да ја продолжат сезоната, да донесат порамномерни приходи и да го намалат притисокот од моделот во кој целиот успех треба да се случи меѓу две летни гужви.
Тоа бара стратегија, но и конкретни производи: настани надвор од јули и август, пешачки и велосипедски рути, добро управувани природни локалитети, интерпретација на културното наследство, подобар јавен превоз, поврзување со Струга, Вевчани, Дебрца и Преспа, како и стандарди што ќе го наградуваат квалитетот наместо само бројот на ноќевања.
Во три часот наутро Охрид покажува дека сè уште знае да привлече луѓе. Во шест часот покажува дали знае да управува со она што го привлекол. Вистинскиот успех на сезоната нема да се мери само според тоа колку гости дошле, туку според тоа каков град, какво езеро и каков живот им останале на охриѓани откако гостите ќе си заминат.
