Собранието го усвои дополнетиот ребаланс на Буџетот за 2026. година со 64 гласа „за“, без ниту еден глас „против“ или „воздржан“. На хартија тоа изгледа како редок политички консензус. Во суштина, гласањето не ги избриша разликите – власта го брани документот како развоен и социјално одговорен, а опозицијата го опишува како признание за лошо планирање, поголем дефицит и слаб капацитет за реализација.

Затоа ова не е приказна само за едно собраниско гласање. Тоа е приказна за држава што ја коригира сопствената сметка среде година и ветува дека повисоките расходи ќе станат патишта, училишта, болници, субвенции и подобри јавни услуги. Вистинското прашање не е колку пратеници го притиснале зеленото копче, туку колку од изгласаните милијарди навистина ќе стигнат таму каде што се наменети.

Гласањето заврши, спорот не

Исходот од гласањето – 64 гласа „за“ – беше објавен по расправа во која речиси и да немаше согласност за економската суштина на документот. Пратениците од власта зборуваа за стабилност, продолжување на инвестицискиот циклус и исполнување на законските и социјалните обврски. Опозициските пратеници предупредуваа дека зад зборот „развој“ стојат повисок дефицит, недоволна поддршка за продуктивната економија и институции што тешко ги претвораат буџетските ставки во завршени проекти.

Во еден од највпечатливите моменти од расправата пратеникот Фатмир Битиќи најави поддршка за ребалансот, но побара веднаш да бидат исплатени земјоделските субвенции и социјалната помош. Оттаму, едногласноста може да се чита повеќе како одлука да не се закочат веќе преземените обврски отколку како потврда дека политичките партии имаат заедничка оценка за состојбата на јавните финансии.

Тоа е важна разлика. Буџет може да биде изгласан од различни политички причини, а сепак да остане предмет на длабок спор околу неговата одржливост, приоритети и реализација.

Државната каса станува поголема – и поскапа

Со ребалансот вкупните приходи се ревидираат на 379,5 милијарди денари, што претставува зголемување од 1,2% во однос на првичниот Буџет. Расходите се искачуваат на 425,8 милијарди денари, или 2,8% повеќе од првичната проекција. Разликата меѓу приходите и расходите создава дефицит од околу 46,3 милијарди денари, односно 4,1% од БДП.

Таа бројка е средиштето на политичкиот и економскиот спор. Владата тврди дека повисокиот дефицит е оправдан со потребата да се забрзаат капиталните проекти, да се исполнат колективните договори и да се обезбедат пари за земјоделството, пензиите, здравството, образованието, општините и социјалната заштита. Опозицијата возвраќа дека растот на расходите е признание дека првичната рамка била погрешно поставена и дека државата повторно купува време со дополнително задолжување.

Како што беше пренесено во извештајот за собраниското гласање, документот беше усвоен без гласови против и без воздржани. Тоа му дава силна формална поддршка, но не одговара на прашањето дали зголемените расходи ќе бидат реализирани навреме и со јасен јавен ефект.

Капиталните инвестиции се ветување, реализацијата е доказ

Претставниците на власта посочија дека капиталните инвестиции се зголемуваат за околу 5,8 милијарди денари, односно за 14,5%. Развојните потпрограми, според нивното образложение, достигнуваат повеќе од 41 милијарда денари. Зголемени средства се најавени и за плати, субвенции, социјални трансфери, здравствени установи, образование, студентски домови и инфраструктурни проекти во општините.

Ова се области во кои дополнителните пари се потребни. Македонија има недовршена патна инфраструктура, јавни објекти што со години чекаат реконструкција, локални проекти што зависат од централниот Буџет и јавни услуги што често функционираат под минималниот стандард. Проблемот никогаш не бил само во тоа дали некоја ставка постои. Проблемот е дали институцијата има проект, дозвола, тендер, изведувач, надзор и рок што може да го испочитува.

Владејачкото мнозинство инсистира дека секој буџетски денар мора да стане конкретен проект, објект или услуга. Тоа е точниот критериум според кој треба да се оценува ребалансот. Развојот не започнува со внесување поголема бројка во буџетската табела. Тој започнува кога парите навреме се претвораат во пат, училиште, опрема, услуга или економска активност.

Без таква реализација, капиталните расходи служат како политички излог – добро изгледаат при презентација, а остануваат затворени кога ќе дојде време за испорака. Ризикот е уште поголем кога дефицитот расте, бидејќи секоја денешна буџетска празнина станува утрешна обврска со камата.

„Развоен“ или неразвоен ребаланс

Политичкиот судир најјасно се гледа во две спротивставени толкувања на истиот документ. За власта, ребалансот обезбедува средства за реализација на планираните проекти и за навремено исполнување на обврските. За опозицијата, станува збор за неразвоен документ што ги зголемува расходите без доволна поддршка за производството, извозот и долгорочниот економски раст.

Судирот меѓу овие две гледишта не може да се реши со политички говор. Ќе го решат податоците за реализацијата. Доколку капиталните расходи навистина се претворат во завршени проекти, владината теза ќе добие тежина. Доколку значителен дел од средствата остане неискористен или се пренасочи кон тековни трошоци, критиките за неразвоен ребаланс ќе бидат оправдани.

Терминот „развоен“ не е украс што автоматски му припаѓа на секој документ со повисоки капитални ставки. Тој мора да се заслужи со економски ефекти – нова инфраструктура, подобра продуктивност, поголема конкурентност, функционални јавни услуги и услови во кои приватниот сектор може да создава вредност.

Субвенциите и социјалната помош не смеат да бидат политички заложници

Барањето за итна исплата на земјоделските субвенции и социјалната помош ја откри најчувствителната страна на ребалансот. За институциите тоа се ставки и трансфери. За земјоделецот тоа се средства за гориво, семе, механизација и следната производствена сезона. За семејството што зависи од социјална поддршка тоа се храна, лекови и сметки што не можат да чекаат политички договор.

Условната поддршка најавена во собраниската расправа покажа дека дел од пратениците гласале за да не бидат блокирани исплатите, иако останале критични кон економската политика. Тоа не ја намалува потребата од ребалансот, туку ја нагласува слабоста на систем во кој редовните обврски мора да се спасуваат со политичка драматизација.

Државните обврски не смеат да зависат од тоа кој ќе победи во собраниската расправа. Платите, пензиите, субвенциите и социјалните трансфери мора да имаат предвидлив календар, јасна финансиска покриеност и јавна евиденција за исплатата.

Од 64 гласа до мерливи резултати

Собраниската одлука му даде правна и политичка сила на ребалансот. Таа не даде гаранција дека проектите ќе бидат завршени, дека субвенциите ќе пристигнат навреме или дека повисокиот дефицит ќе создаде посилна економија.

За тоа се потребни мерливи податоци: месечна реализација на капиталните расходи, јавно следење на општинските проекти, точни датуми за исплата на обврските и објаснување за секое поголемо отстапување. Во спротивно, расправата меѓу власта и опозицијата ќе остане судир на две политички приказни – едната за развој, другата за фискален неуспех – додека граѓаните повторно ќе ја плаќаат разликата.

Буџетот не се оценува на денот кога е изгласан. Се оценува кога ќе заврши годината и ќе се види што е изградено, што е исплатено, што е одложено и колкав долг останал зад ветувањата. По 64 гласа „за“, одговорноста веќе не е во собраниската сала. Таа е кај институциите што треба секој денар да го претворат во резултат.