Во Софија на Самитот на Процесот за соработка во Југоисточна Европа Македонија повторно ја кажа реченицата што одамна требаше да биде европски минимум: проширувањето не смее да биде простор за билатерални уцени, туку процес заснован на критериуми, реформи и доверба. Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова ја постави пораката во поширока регионална рамка – Балканот не може да се европеизира ако продолжи да се натпреварува во блокади, историски ровови и политички условувања.

Самитот се одржа во момент кога македонско-бугарските односи повторно се читаат низ европскиот пат на Македонија. Средбата на Сиљановска-Давкова со бугарската потпретседателка Илијана Јотова не донесе спектакуларен пресврт, но јасно го покажа она што веќе станува централна линија на македонската дипломатија: да се разговара, но без прифаќање на логиката дека секој нов чекор кон ЕУ мора да помине низ нов политички услов.

Критериуми наместо политичко условување

Во обраќањето на Самитот Сиљановска-Давкова порача дека процесот на проширување на Европската Унија мора строго да се темели на Копенхашките критериуми, а темпото на пристапување да зависи од реформите на домашен терен. Тоа е важна формулација, зашто ја враќа расправата од билатералниот простор во европскиот: ако ЕУ е заедница на правила, тогаш и нејзиното проширување мора да биде читливо, предвидливо и засновано на заслуги.

Таа ја искористи сесијата „Компас кон стабилност, безбедност и одржливост“ за да предупреди дека регионот не може да остане заробен во минатото. Нејзината порака за „дебалканизација преку европеизација“ не е само дипломатска фраза. Таа упатува на суштинскиот проблем: Балканот често зборува за Европа, а дејствува како Европа да е далечен изговор, не практична обврска.

Во таа линија се вклопува и пораката дека натпреварот меѓу државите од регионот треба да се води во знаење, иновации, култура и економски развој, а не во блокади и поделби. Тоа е најсилната реченица од Софија, бидејќи директно ја погодува балканската навика политичката слабост да се претвора во соседска препрека.

Средбата со Јотова и тешкиот јазик на довербата

Според изјавите пренесени од медиумите, на средбата со Илијана Јотова Сиљановска-Давкова истакнала дека македонската страна сакала да ги слушне бугарските позиции, но и дека станало јасно оти прашањето не се сведува само на уставните измени. Во игра се и други барања поврзани со протоколите и со работата на историската комисија.

Токму тука е јазолот. Ако уставните измени се претставуваат како формален услов, а зад нив се отвора низа дополнителни очекувања, тогаш проблемот не е само во еден чекор, туку во довербата дека тој чекор ќе биде последен политички филтер пред почеток на суштински преговори. Затоа и претходната анализа на Паноптикум за средбата Сиљановска-Давкова – Јотова како тест за довербата останува точна: Софија не е само место на разговор, туку место каде што се проверува дали зборот „европски“ уште има исто значење за двете страни.

Јотова, пак, го повторила ставот дека земјите од Западен Балкан треба да бидат дел од европското семејство, но со исполнети критериуми, резултати, одговорност и почитување на вредностите на ЕУ, меѓу кои ја нагласила заштитата на човековите права. Тоа е очекуван бугарски акцент. Прашањето е дали критериумите ќе останат европски или ќе продолжат да се шират според билатерална политичка потреба.

Муцунски: блокадата ја плаќаат и двете држави

Во Софија беше и министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски кој учествуваше на министерскиот состанок на ПСЈИЕ. Неговата порака беше поостра: Македонија е заложник на некоректна и непринципиелна блокада на европскиот пат, а од таквата состојба губат и двете држави – политички, економски и човечки.

Ова е важна линија зашто ја поместува дебатата од симболиката кон последиците. Блокадата не е апстрактна дипломатска алатка. Таа значи изгубено време, замор кај граѓаните, слабеење на довербата во ЕУ и простор за нови фрустрации. Во таа смисла Софија не е само македонски проблем; таа е тест и за европската кредибилност. На тоа Паноптикум веќе укажуваше во анализата за Тиват и европската динамика околу Македонија.

Регионалната рамка: ПСЈИЕ како форум за повеќе од протокол

Процесот за соработка во Југоисточна Европа е највисок политички форум за регионална соработка во овој дел од континентот. На Самитот во Софија беше усвоена заедничка декларација со која се потврдува поддршката за европската интеграција на регионот, добрососедските односи и заедничките напори за поотпорен, поконкурентен и поодржлив регион.

Но регионалните декларации имаат смисла само ако се преточат во однесување. Ако една држава декларативно го поддржува европскиот пат на соседот, а практично го држи во чекална, тогаш Балканот повторно произведува сопствена верзија на европска реторика без европска практика. Затоа пораката за „дебалканизација“ звучи силно: таа не бара бришење на идентитетите, туку напуштање на политичките навики што ги претвораат идентитетите во алатки за притисок.

Македонско-косовска линија: соседството не е само спор

На маргините на Самитот Сиљановска-Давкова оствари средба и со в.д. претседателката на Косово, Албулена Хаџиу. На средбата била изразена подготвеност за унапредување на македонско-косовските односи, со акцент на добрососедството, регионалната стабилност и европската перспектива.

Оваа средба е помалку драматична од македонско-бугарската линија, но е важна токму затоа што покажува дека соседството не мора секогаш да биде збор за спор. Во регион во кој речиси секој билатерален однос може брзо да стане товар, секој канал на нормална комуникација има политичка вредност.

Европеизацијата почнува кога блокадата престанува да биде аргумент

Софискиот Самит не ја реши македонската европска дилема. Не можеше ни да ја реши. Но ја извади на површина суштинската разлика меѓу две визии за регионот. Едната го гледа Балканот како простор што треба да се мери според знаење, институции, економија и демократска зрелост. Другата уште верува дека историските несогласувања можат да бидат инструмент за современо политичко условување.

Македонија има право да бара европски процес во кој правилата ќе бидат јасни, критериумите стабилни, а добрососедството нема да значи прифаќање на бескрајни дополнителни барања. Европа, пак, има обврска да покаже дека проширувањето не е само ветување што се повторува на самити, туку политичка одлука што се брани со принципи. Во спротивно, Балканот ќе продолжи да ја слуша европската реченица, но ќе ја живее балканската блокада.