Европската Унија повторно ја отвора големата врата на проширувањето, но овојпат со рака на кочницата. Пет земји-членки – Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург – предлагаат идните членки на Унијата да не добијат автоматски целосна моќ на одлучување во најчувствителните области, барем не веднаш по пристапувањето. Според документ во кој увид имал Reuters, станува збор за привремени, транзициски ограничувања на дел од гласачките права, особено таму каде што денес е потребна едногласност.

Тоа е вест што не се чита само како техничка европска расправа. Таа е сигнал дека Брисел сака проширување, но не сака нова институционална блокада. И токму тука почнува политичкиот парадокс: земјите кандидати со години слушаат дека треба да станат „целосно европски“, а сега дел од старите членки размислуваат дали новите кога ќе влезат треба веднаш да бидат целосно еднакви.

Стравот од „нова Унгарија“ станува дел од правилата за проширување

Главната причина за ваквиот предлог е искуството на Унијата со демократското назадување и со блокадите што во изминатите години ги создаваше Унгарија. Во документот на петте земји се предлагаат засилени заштитни механизми за владеењето на правото, меѓу кои нов мониторинг по пристапувањето и заштитна клаузула што би овозможила мерки ако нова членка сериозно назадува во демократијата, слободата на медиумите или правната држава.

Предлогот најмногу би се однесувал на области во кои секоја земја-членка денес може да блокира одлука: проширувањето, заедничката надворешна политика и буџетот на ЕУ. Тоа се токму темите каде што едно национално вето може да ја запре целата Унија. Затоа прашањето веќе не е само кој ќе влезе во ЕУ, туку и со каква моќ ќе влезе.

За Македонија и Западен Балкан оваа дебата има посебна тежина. Регионот веќе добро знае дека европскиот процес може да биде заложник на едно вето, една билатерална уцена или една политичка пресметка претворена во „европски услов“. Паноптикум веќе пишуваше за таа дилема во анализата може ли арбитража да го ограничи бугарското вето за Македонија, каде што европското проширување се појавува како судир меѓу принципот и политичката употреба на блокадата.

Проширување со услови, членство со резерва

Во европските кругови оваа идеја не се појавува во празен простор. Црна Гора се надева на членство до 2028. година, а Албанија, Украина и Молдавија се обидуваат да го забрзаат пристапниот процес. Истовремено, ЕУ е под притисок да покаже дека проширувањето не е само стара дипломатска фраза, туку реална геополитичка стратегија по руската агресија врз Украина и по долгогодишното чекање на Западен Балкан.

Но зад формулата „привремено ограничување“ стои чувствително политичко прашање: може ли една држава да биде полноправна членка ако нејзиното право на глас е делумно одложено? Поддржувачите на идејата ќе речат дека тоа е заштита од злоупотреба на ветото и од демократско назадување. Критичарите, пак, ќе предупредат дека така може да се создаде членство од втор ред – формално внатре, но политички под надзор.

Ова не е мала нијанса. Европската Унија со години им кажува на кандидатите дека владеењето на правото е суштински услов. Се чини дека сега Унијата сака тој услов да не заврши на денот на пристапувањето. Тоа е разбирливо од аспект на институционална самоодбрана, но ризично од аспект на довербата. Зашто ако новите членки однапред се третираат како потенцијален проблем, тогаш проширувањето ќе биде придружено не само со надеж, туку и со сомнеж.

Македонската лекција: не е сè во влезот, нешто е и во рамноправноста

Македонија оваа дебата треба да ја чита со студена глава. Не затоа што земјата е непосредно пред членство, туку затоа што секоја нова формула за проширување ќе се одрази и врз македонската позиција. Ако ЕУ оди кон модел на постепена интеграција, ограничени права и условено учество, тогаш прашањето веќе не е само кога Македонија ќе стане членка, туку каква членка ќе стане.

Во последните недели европската тема повторно се помести од мртва точка: Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват ја отвори дебатата за постепена интеграција, за учество во европски политики и за конкретни придобивки пред формалното членство. За тоа Паноптикум пишуваше во анализата Тиват ја отвори новата европска формула, каде што проширувањето се гледа како процес во кој Брисел бара и реформи и нова институционална безбедност.

Од македонска перспектива е најважно да не се прифати секоја европска иновација како автоматски напредок. Постепената интеграција може да биде корисна ако носи пристап до пазар, фондови, институции и јасна патека кон членство. Но ако се претвори во трајна чекалница со ограничени права, тогаш таа ќе биде само поубаво спакувана верзија на старото одложување.

Европа ја бара формулата за да се прошири без да се парализира

Вистинската порака од предлогот на Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург е дека ЕУ веќе не верува дека старите правила се доволни за новото проширување. Унијата сака да ги прими новите членки, но сака и да спречи тие утре да ја блокираат однатре. Тоа е политички разбирливо, институционално логично и демократски чувствително.

За Западен Балкан ова значи дека европската приказна влегува во нова фаза. Нема да биде доволно само да се бара членство. Ќе треба да се бара и јасна гаранција дека членството нема да биде симболично, одложено или нерамноправно. ЕУ има право да се заштити од блокади и од рушење на владеењето на правото. Но земјите кандидати имаат право да прашаат дали новата европска врата води кон заедничка маса или кон посебна клупа во чекалницата.