Кога европскиот пат повторно станува прашање на достоинство

Во најновиот круг изјави меѓу Скопје и Софија повторно се отвори старото, но никогаш докрај расчистено прашање: дали Македонија се движи кон Европската Унија преку реформи, институции и европски стандарди или низ билатерален коридор во кој историјата, идентитетот и јазикот постојано се враќаат како политички услов?

Реченицата на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова – „Оставете нѐ да се европеизираме“ – не е само дипломатска реплика. Таа е симптом на подлабок замор од процес во кој европеизацијата често се сведува на уставна техника, наместо на стварна промена на институциите, правосудството, администрацијата, образованието и политичката култура. Во интервју Сиљановска-Давкова говори за уставен патриотизам, за честото менување на Уставот и за потребата европскиот пат да се мери според Копенхашките критериуми, а не според историски притисоци.

Токму тука е јазолот. Европа како идеја, не е спорна. Спорно е кога европската рамка почнува да изгледа како простор во кој една земја членка може да го внесува својот билатерален спор како услов за цела држава кандидат. Македонија има потреба од европеизација, но не од европеизација што ќе ѝ биде објаснувана како вежба по самоодрекување.

Пораката од Софија: нема нови барања, но рамката останува

Од Софија бугарската претседателка Илијана Јотова испрати поинаква порака: Бугарија не бара ништо надвор од преговарачката рамка, туку само исполнување на преземените обврски. Таа нагласува дека станува збор за обврски кон Европската Унија, меѓу кои и внесување на Бугарите во Уставот, како и спроведување на договорите и протоколите што се дел од поширокиот пакет.

Но токму во таа формулација се крие политичката тежина. Ако Софија вели дека нема „нови“ барања, тоа не значи дека македонската дилема исчезнала. Напротив, прашањето станува уште попрецизно: што сѐ е веќе вградено во рамката и дали по уставните измени Македонија навистина добива предвидлив европски пат или само влегува во следна етапа од истата неизвесност?

Ова не е правна ситница. Тоа е суштинско прашање за довербата. Една држава може да прифати тешка политичка обврска само ако знае дека по неа процесот станува појасен, а не понепрегледен. Во спротивно, секој компромис почнува да личи на вовед во следен компромис.

Разговори ќе има, но што значи разговор без доверба?

На средбата меѓу Сиљановска-Давкова и Јотова било констатирано дека се потребни почести средби и разговори за тешките прашања, а во разговорот учествувале и бугарската заменик-министерка за надворешни работи Иванка Ташева и македонскиот министер Тимчо Муцунски. Од македонска страна било посочено дека во фокусот биле билатералните проблеми поврзани со евроинтеграцијата.

Разговорите сами по себе се нужни. Но тие не се доволни ако во нив нема јасна граница меѓу европски стандард и билатерално условување. Да се разговара со Софија е нормално. Да се разговара без јасна македонска позиција, без институционална меморија и без политички консензус – тоа е ризик.

Затоа оваа тема се надоврзува на претходните анализи на Panoptikum за бугарската рамка и уставните измени, како и за прашањето дали Македонија има доволно гаранции дека европскиот процес нема повторно да се претвори во идентитетска расправа. Во тој контекст, текстот „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и гаранции“ останува важна внатрешна точка за читање на оваа политичка линија.

Копенхашките критериуми или балкански политички лавиринт?

Копенхашките критериуми, според официјалното појаснување на ЕУ, се однесуваат на стабилни демократски институции, владеење на правото, човекови права, почитување и заштита на малцинствата, функционална пазарна економија и способност да се преземат обврските од членството. Советот на ЕУ наведува дека Македонија има кандидатски статус од декември 2005. година, а првата меѓувладина конференција со ЕУ се одржала на 19. јули 2022. година.

Овие факти ја покажуваат главната неправда во македонското чувство за застој: земјата не е од вчера во чекалницата. Прашањето не е дали треба да се реформира – треба. Прашањето е зошто европскиот процес толку лесно дозволува теми што не се суштински дел од реформската логика да станат политичка брава на вратата.

Македонија мора да го подобри правосудството. Мора да ја исчисти администрацијата од партиска зависност. Мора да изгради институции што не се тресат при секоја смена на власт. Мора да ја врати довербата во законот. Тоа е вистинската европеизација. Но кога фокусот постојано се префрла кон историски комисии, протоколи и идентитетски формулации, тогаш европскиот процес станува нешто друго: не пат кон стандарди, туку пат низ политичка магла.

Внатрешниот консензус како најтешка македонска задача

„Нова Македонија“ во својата анализа оценува дека пораките од Софија можат да делуваат како отрезнување за македонската јавност, затоа што ја зајакнуваат потребата од поширок политички консензус околу црвените линии. Текстот нагласува дека Македонија не смее да се откаже од европската перспектива, но европскиот пат мора да биде интеграција, а не обезличување.

Тука се наоѓа можеби најважната точка: македонскиот проблем не е само во Софија, ниту само во Брисел. Проблемот е и дома – во недостигот од стабилна, државничка, натпартиска линија. Кога секоја власт преговара како да почнува од нула, а секоја опозиција го чита процесот само низ својата моментална корист, државата станува лесна за притисок.

Потребен е консензус што нема да биде празна декларација, туку јасен договор: европски реформи – да; владеење на правото – да; заштита на човековите права – да; достоинствен дијалог со соседите – да; идентитетско пазарење – не. Таквиот консензус не е националистички каприц, туку демократска хигиена.

Јазикот на политиката и границата на манипулацијата

Во оваа дебата зборовите се речиси исто толку важни колку и документите. „Рамка“, „обврска“, „европски критериум“, „добрососедство“, „гаранции“, „идентитет“ – секој од овие зборови може да биде јасен, но може да биде и завеса. Затоа темата природно се врзува со Panoptikum есејот „Јазик, мисла и манипулација“, каде што јавниот говор се чита како простор во кој не се опишува само реалноста, туку таа и се насочува.

Кога една политичка обврска се нарекува „техничко прашање“, јавноста се навикнува да не ја гледа нејзината тежина. Кога билатерално барање се претставува како европски критериум, се губи границата меѓу реформа и притисок. Кога достоинството се исмева како тврдоглавост, тогаш компромисот веќе не е мудрост, туку навика на повлекување.

Македонија не смее да ја изгуби способноста да прави разлика. Европскиот пат бара зрелост, но зрелоста не значи молк. Бара компромиси, но компромисот не значи отсуство на мера. Бара дијалог, но дијалогот не значи прифаќање на секоја рамка како судбина.

Европа како цел, не како изговор

Македонија треба да оди кон Европската Унија. Не затоа што е тоа парола, туку затоа што државата има потреба од подобри институции, повисоки стандарди, функционална правда и политичка култура што не зависи од дневната нервоза. Но токму затоа европскиот процес не смее да биде злоупотребен како механизам за историско и идентитетско истоштување.

„Оставете нѐ да се европеизираме“ затоа звучи како едноставна реченица, но во неа има цел политички парадокс. Македонија бара да биде оценувана според Европа, а не според балкански спор што Европа го внела во својата процедура. Софија вели дека не бара ништо ново, но Македонија прашува дали старото е веќе доволно широко за да стане бескрајно.

Одговорот нема да дојде само од една средба, една изјава или една дипломатска формула. Ќе дојде од тоа дали Македонија конечно ќе изгради внатрешна линија што не се менува со секој партиски циклус. Европа може да биде цел само ако државата знае што не смее да изгуби на патот до неа.