Студентски дом не е само евтин кревет во голем град. Тој е првата адреса на млад човек што дошол да студира, да се снајде, да се осамостои и да поверува дека државата во која учи има барем основна почит кон неговото време, здравје и достоинство. Затоа најавата дека од октомври студентите ќе се вратат во реконструираните „Стив Наумов“ и „Кузман Јосифовски-Питу“ не е само градежна вест. Таа е проверка на едно подолго запуштено прашање: дали студентскиот стандард во Македонија конечно ќе излезе од зоната на крпење, чекање и навикнување на лошо.
Министерката за образование и наука Весна Јаневска при увидот во градежните работи во студентскиот дом „Стив Наумов“ во Автокоманда најави дека двата скопски дома треба да бидат подготвени за сместување од 1. октомври, односно со почетокот на новата академска година. Тие ќе бидат домови со современи услови, подобра енергетска ефикасност, уредени соби, исправни инсталации и крај на сликите што со години беа срам за системот: глодари, инсекти, студени соби, неисправни тоалети, бојлери и прозорци што повеќе се лепеа отколку што се отвораа.
Од срамна нормалност до европски стандард
Во Македонија студентските домови предолго беа третирани како нужност, не како јавна грижа. Во нив се влегуваше со очекување дека нешто нема да работи: лифт, парно, бојлер, прозорец, врата, туш, кујна. Студентот, наместо да се занимава со испити, често мораше да учи и како се преживува во институционално занемарен простор. Panoptikum реченицата овде е едноставна: кога студентскиот дом личи на казна, државата му испраќа порака на младиот човек дека неговото достоинство е второстепена ставка во буџетот.
Најавената реконструкција затоа има смисла само ако не се сведе на нова фасада и свечени фотографии. Јаневска најавува дека „Стив Наумов“ и „Кузман Јосифовски-Питу“ ќе бидат првите два целосно обновени домови, а дека најдоцна до септември треба да почне реконструкција и на останатите седум државни студентски домови. Според објавата на Министерството за образование и наука од октомври 2024. година, за двата скопски дома беше најавена темелна промена на внатрешноста, инсталациите, столаријата, фасадата, како и поставување фотоволтаици и еко системи за греење.
Тоа е важна разлика. Реновирање не значи само бојадисување на ѕидовите, туку менување на логиката на објектот: од потрошувач на енергија и нерви, во простор што може да се одржува, да штеди и да служи. Ако тоа се оствари, студентските домови конечно би можеле да станат дел од образовната инфраструктура, а не нејзина најслаба точка.
Девет домови, 50 милиони евра и прашањето кој ќе го чува новото
За реконструкција и изградба на студентските домови се најавуваат околу 50 милиони евра, од кои дел се неповратни грантови, а средствата се обезбедуваат преку заем од Германската развојна банка KfW и поддршка од Европската Унија преку регионалните програми за енергетска ефикасност. Western Balkans Investment Framework во март годинава ја сместува оваа програма во поширок пакет за енергетски ефикасна реконструкција на студентски домови и ресурсни центри, со цел подобри услови, помала потрошувачка на енергија и намалени емисии. Според EU Projects, една од целите на реконструкцијата е студентските домови да ја намалат потрошувачката на енергија за најмалку 30 проценти.
На хартија тоа е голем зафат. Во реалноста уште поголем ќе биде тестот по отворањето. Нови прозорци, фасади и соби имаат смисла само ако се воспостави нов модел на одржување. Јаневска најави и промена на моделот на финансирање, а тоа можеби е најважниот, но најмалку звучниот дел од целата приказна. Домовите не пропаѓаат само затоа што еднаш биле стари. Пропаѓаат затоа што никој навреме не поправал, не контролирал, не планирал и не одговарал.
Во таа смисла студентите не треба да бидат претворени во чувари на државен имот што системот со години не го чувал. Но, исто така, новите услови бараат нова култура на користење. Објектите ќе бидат јавни, но не и ничии. Ако оваа реконструкција треба да има траење, ќе мора да се сретнат три одговорности: државата да финансира и контролира, управите да одржуваат, студентите да не го третираат заедничкото како туѓо.
Каде ќе бидат студентите додека траат работите
Најчувствителното прашање е сместувањето за време на реконструкциите. Според најавите, додека се работи на домовите решенијата ќе се бараат различно во секој град: дел од студентите би биле сместени во закупен приватен студентски дом, некаде преку простори обезбедени со интерресорска соработка, а во некои градови и во делови од ученички домови. Министерката уверува дека ниеден студент нема да остане без сместување.
Таа реченица ќе мора да биде проверлива, не само изјавена. Зашто студентот што доаѓа од друг град не живее во апстрактен план. Тој живее во рокови, кирии, превоз, испити и ограничен семеен буџет. Ако реконструкцијата на домовите е за доброто на студентите, тогаш преодниот период не смее да стане нова форма на административна неизвесност.
Затоа транспарентноста ќе биде клучна. За секој дом треба да се знае кога почнува зафатот, колку ќе трае, каде ќе бидат сместени студентите, кои услови ќе ги имаат и кој ќе одговара ако роковите се пролонгираат. Големите инфраструктурни ветувања често се губат токму во овие мали, практични прашања. А за студентот, малото прашање најчесто е најголемо: каде ќе спие од октомври.
Студентскиот стандард не е луксуз
Во последните двде години се споменуваат и проширен опфат на субвенционираниот студентски оброк, ваучери за ИТ уреди, бесплатен градски превоз во Скопје, дигитализирани постапки за студентски права и најавени 3.000 стипендии во новата академска година, со нова категорија за студенти со попреченост и ретки болести. Тоа ја покажува пошироката рамка: студентскиот стандард не е една мерка, туку систем од услови што треба да му овозможат на младиот човек да учи, а не постојано да се справува.
Токму затоа оваа реконструкција не смее да остане на јазикот на „европски стандарди“ како фраза. Европски стандард не е само квадрат, фасада и нов мебел. Тој е редовна топла вода, чиста кујна, пристапност за лица со попреченост, безбедни лифтови, енергетска заштеда, пристојна храна, јасни правила и администрација што не го третира студентот како товар.
Македонија со години губи млади луѓе не само поради платите, туку и поради чувството дека секојдневното достоинство е случајност. Ако студентските домови конечно станат места во кои може нормално да се живее, тоа нема да биде само градежен успех. Ќе биде мала, но важна поправка на односот меѓу државата и една генерација што премногу често слушаше дека треба да биде трпелива.
Вистинскиот крај на реконструкцијата
Отворањето на „Стив Наумов“ и „Кузман Јосифовски-Питу“ од октомври ќе биде видливиот момент. Но вистинскиот крај на реконструкцијата нема да биде денот кога ќе се пресече лента, туку денот кога студентите ќе престанат да зборуваат за домот како за проблем. Кога топлата вода ќе биде нормална работа, кога прозорецот ќе се затвора без леплива лента, кога лифтот ќе биде лифт, а не ризик, и кога млад човек од Прилеп, Штип, Охрид, Битола или кој било друг град ќе може да каже: овде можам да учам, да живеам и да не се чувствувам понижен.
Тоа е мерката. Не само колку милиони евра се вложени, туку дали со тие пари е купено достоинство што трае.
