Посетата на претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен на Скопје на 2 октомври не донесе промена на формалните услови за продолжување на македонскиот пристапен процес, но отвори простор за нов дипломатски контакт со Софија. Европската комисија останува на досегашната рамка, додека Владата во Скопје бара поголема предвидливост, гаранции и поактивна улога на Европската Унија во надминувањето на спорот со Бугарија.
Фон дер Лајен престојуваше во Скопје во рамките на својата шестта годишна турнеја низ Западен Балкан, чиј фокус, според Европската комисија, е напредокот на земјите од регионот кон членството и нивната постепена интеграција во Унијата.
Брисел не ја тргна уставната измена од масата
По средбата во Скопје стана јасно дека Европската комисија не се откажува од досегашниот пристап кон продолжувањето на преговорите. Во европската рамка и натаму останува обврската за уставните измени со кои Бугарите треба да бидат внесени во Уставот, услов што е поврзан со преминот кон следната фаза од пристапниот процес.
Тоа произлегува и од документите поврзани со европскиот компромис од 2022 година. Во протоколот од јули 2022 е наведено дека следната меѓувладина конференција, со која би се затворила отворачката фаза на преговорите, треба да следува по влегувањето во сила на уставните измени.
Од друга страна, Брисел продолжува јавно да испраќа пораки дека македонскиот идентитет и македонскиот јазик се дел од европската перспектива на земјата. Фон дер Лајен и претходно има нагласено дека македонскиот јазик е македонски јазик и дека пристапниот процес треба да ги почитува европските принципи и националниот идентитет.
Таквите пораки, сепак, не значат дека Европската комисија ја повлекува уставната измена од агендата. Токму тука останува главната разлика меѓу Скопје и Брисел – европските институции се повикуваат на веќе договорената рамка, а македонската Влада бара поголема сигурност за она што ќе следува откако обврските ќе бидат исполнети.
Мицкоски: Не сум задоволен од пораките
Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека средбата со Фон дер Лајен може да биде корисна за идното деблокирање на евроинтегративниот процес, но истовремено нагласи дека не е задоволен од пораките што ги слушнал.
Оваа позиција ја покажува суштинската разлика што и натаму постои меѓу македонската Влада и европските институции. Скопје бара дополнителна предвидливост и гаранции дека процесот нема повторно да биде оптоварен со нови билатерални барања, додека Европската комисија засега се движи во рамките на веќе договорениот пристапен пакет.
Таквото барање за предвидливост не е ново во македонската дипломатија. Министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски во текот на 2026 година јавно нагласуваше дека Македонија треба да биде предвидлив партнер на ЕУ, но дека истата таква предвидливост се очекува и од земјите членки.
Мицкоски, според неговите јавни изјави по посетата, бара решение што би содржело јасни обврски и гаранции дека понатамошниот пристапен процес нема да стане предмет на нов циклус билатерални условувања.
Сепак, предлогот за средба со Бугарија е прифатен
Најконкретната политичка последица од посетата е отворањето можност за нов директен контакт со Софија. Мицкоски потврди дека, по совет на Фон дер Лајен, министерот Муцунски треба да побара билатерална средба со бугарската страна при негов престој во Софија поврзан со Коридорот 8.
Коридорот 8 веќе е една од ретките области во кои двете земји имаат јасен заеднички интерес. Во мај 2026 година Муцунски и бугарската министерка за надворешни работи Велислава Петрова разговараа за неговото стратешко значење, регионалната поврзаност и потребата од забрзување на инфраструктурните проекти.
Според изјавата на Мицкоски, за новата средба е испратено официјално барање. Заклучно со објавувањето на текстов, од Софија немаше потврдена информација дека таа ќе се одржи.
Токму затоа најавениот дипломатски чекор засега е можност, а не завршен договор. Неговата политичка тежина ќе зависи од тоа дали ќе дојде до средба и дали таа ќе отвори простор за разговор што нема повторно да заврши со размена на веќе познатите позиции.
Скопје сака и ЕУ да биде дел од процесот
Македонската позиција е разговорите со Бугарија да не останат исклучиво билатерални. Владата повеќепати бараше Европската Унија да има поактивна институционална улога, со образложение дека спорните прашања што го блокираат пристапниот процес веќе се дел од поширока европска рамка.
Скопје очекува Брисел да помогне во изнаоѓање решение, но без да зазема страна во билатералниот спор. Во таа смисла, политички најзначајниот резултат од посетата на Фон дер Лајен можеби не е промена на формалните услови – таква промена засега нема – туку обид спорот повторно да се врати во активна дипломатска процедура.
Што останува позицијата на Софија
Бугарската позиција во текот на 2026 година останува цврсто поврзана со европскиот консензус од јули 2022 година. Во официјално соопштение од 22 мај, бугарското Министерство за надворешни работи наведе дека целосното спроведување на преземените обврски го смета за основа за одржлив напредок на Македонија кон членството во ЕУ, при што посебно ги истакна правата на македонските Бугари.
Истата линија беше повторувана и во други соопштенија на Софија. Бугарското МНР инсистира дека европскиот консензус од 2022 година останува важечката патека за напредување и дека уставните измени се дел од преземените обврски.
Од македонска страна, пак, Муцунски на средбата со Петрова во мај ја истакна потребата од решение за прашањето што го блокира процесот и порача дека македонскиот јазик, идентитет, култура и историја не можат да бидат предмет на преговори.
Оттука, евентуалната нова билатерална средба сама по себе не би значела промена на позицијата на Софија, ниту автоматско решение. Таа, сепак, би означила повторно активирање на политичкиот дијалог во момент кога пристапниот процес останува блокиран.
Нова врата – но сè уште без нова рамка
По посетата на Фон дер Лајен може да се зборува за нов дипломатски момент, но не и за нов европски договор.
Формалната рамка за македонското членство засега не е променета. Брисел продолжува да се повикува на договорените чекори, Софија на европскиот консензус од 2022 година, а Владата во Скопје настојува да обезбеди дополнителни гаранции, предвидливост и поголема европска улога во односите со Бугарија.
Она што е ново е обидот повторно да се отвори директниот канал Скопје-Софија, овојпат по разговорите со претседателката на Европската комисија.
Следниот вистински индикатор затоа нема да биде уште една декларативна порака од Скопје, Софија или Брисел. Ќе биде дали средбата меѓу министрите навистина ќе се одржи, за што ќе се разговара и дали ќе произлезе формат во кој Европската Унија ќе има поактивна улога.
Европската перспектива на Македонија останува отворена, но деблокадата сè уште нема договорена формула. По периодот на политичко незадоволство, Скопје и Софија повторно се насочуваат кон разговор – а токму од содржината на тој разговор ќе зависи дали новиот дипломатски момент ќе остане само обид или ќе стане почеток на придвижување на пристапниот процес.
