Смртта на Ратко Младиќ во Хаг отвори нов политички спор и во Македонија. Откако на социјалните мрежи се појавија објави од Демократската партија на Србите во Македонија и од директорот на Агенцијата за остварување на правата на заедниците Далибор Китановиќ, во кои ликот на Младиќ беше претставен во позитивен и херојски контекст, следуваа реакции од опозицијата, владејачката Влен, а денеска и од Владата.
Прашањето веќе не е само што некој напишал или споделил на Фејсбук или Инстаграм. Кога ставовите доаѓаат од политичка партија чиј лидер е министер и од раководител на државна институција, тие добиваат институционална тежина. А кога се однесуваат на човек правосилно осуден за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства, просторот за политичка релативизација станува многу потесен.
Судскиот факт не е предмет на политичко толкување
Ратко Младиќ беше командант на Главниот штаб на Војската на Република Српска. Во 2017. година Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија го осуди на доживотен затвор за геноцид во Сребреница, злосторства против човештвото и кршење на законите и обичаите на војувањето. На 8. јуни 2021. година жалбениот совет на Меѓународниот резидуален механизам за кривични судови ја потврди пресудата и доживотната казна. Тој почина пред два дена додека беше хоспитализиран во Хаг, што официјално го соопшти Меѓународниот резидуален механизам за кривични судови.
Оваа разлика е суштинска. Политичарите можат да имаат различни ставови за распадот на Југославија, за причините на војните, за политиките на Белград, Сараево, Загреб или меѓународната заедница. Правосилната пресуда не е политичка квалификација што секоја нова влада може да ја толкува според сопствената идеологија. Таа е утврден правен факт.
Од објавите на социјалните мрежи до став на Владата
Демократската партија на Србите во Македонија, чиј претседател Иван Стоилковиќ е министер за локална самоуправа, објави текст во кој Младиќ беше претставен низ визурата на оние Срби кои го сметале за свој генерал. Далибор Китановиќ, директор на Агенцијата за остварување на правата на заедниците, објави илустрација на која Младиќ е поставен заедно со други личности од српската историја, меѓу нив и Дража Михајловиќ, под порака што ги претставува како генерали на „небеската војска“.
Денеска Владата првпат формулира недвосмислен став за случајот. Владата нагласува дека Младиќ е правосилно осуден за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства и дека ставот на Китановиќ е личен и неприфатлив за Владата. Од него ќе биде побарано да го повлече ставот, а доколку не се согласува со владината политика се очекува да се повлече и од функцијата.
Тоа е важен пресврт во развојот на случајот. Проблемот повеќе не може да се сведе на приватно мислење на функционер. Владата постави граница: постои официјален став заснован на пресудите на меѓународното правосудство, а функционерите што се дел од институционалниот систем треба да го почитуваат.
Опозицијата бара политичка, но и можна кривична одговорност
СДСМ побара одговорност од Стоилковиќ, неговата партија и Китановиќ, а го повика и Јавното обвинителство да утврди дали со објавите е сторено кривично дело. Партијата се повика на член 407-а од Кривичниот законик кој се однесува на јавно негирање, грубо минимизирање, одобрување или оправдување геноцид, злосторства против човечноста или воени злосторства преку информациски систем. Дали конкретните објави ги исполнуваат законските елементи на делото, сепак е прашање за надлежните институции, а не за политичките партии или медиумите.
ДУИ, пак, го префрли фокусот на политичката одговорност на Влен, оценувајќи дека коалициски партнер не може да остане само набљудувач кога вакви пораки доаѓаат од луѓе и партии во истиот владин состав. Во реакцијата ДУИ случајот го поврза и со поширокото прашање за влијанието на концептот на т.н. „српски свет“ во Македонија. Тоа е политичко толкување на опозициската партија, а не утврден факт, и како такво треба да се чита.
Токму тука настанува ризикот еден јасно проверлив случај да биде затрупан со пошироки партиски пресметки. Може да се расправа за односите со Србија, регионалните влијанија и владините коалиции, но непосредното прашање е многу поконкретно: што прави една држава кога нејзини функционери јавно глорифицираат човек осуден за геноцид и други меѓународни злосторства?
Европската порака е уште поедноставна
Случајот не се развива во изолиран македонски контекст. По реакциите што следуваа во Црна Гора по смртта на Младиќ, Европската комисија порача дека глорификацијата на воените злосторници е спротивна на фундаменталните европски вредности и дека за неа нема место ниту во Европската унија, ниту во земјите кандидати. Комисијата потсети и на пресудата против Младиќ и нејзиното потврдување во жалбена постапка.
За Македонија оваа порака има дополнително значење. Земјата со години го поставува членството во ЕУ како стратешка цел. Меѓитоа, европската интеграција не се мери само со отворање поглавја, усогласување директиви и дипломатски изјави. Таа подразбира и однос кон судски утврдените факти од војните што го одбележаа регионот.
Во тој контекст расправата околу Младиќ е и тест за тоа колку државните институции можат да прават разлика меѓу слободата на политички став и службената одговорност. Функционерот има право на лично уверување, но функцијата носи друга тежина: неговиот јавен говор се чита и како порака за вредностите на институцијата што ја претставува.
Најтешката битка на Балканот и натаму е битката со фактите
По три децении од војната во Босна и Херцеговина регионот сè уште покажува колку лесно историските личности можат да се претворат во симболи за денешни политички поделби. Во тие судири прва исчезнува прецизноста – обвинетиот станува „херој“, пресудата станува „став“, а жртвите повторно се туркаат на периферијата на приказната.
Судската историја на Ратко Младиќ е документирана. Тој не почина како човек против кого постоела само политичка контроверзија, туку како правосилно осуден за геноцид во Сребреница, злосторства против човештвото и воени злосторства, со доживотна казна потврдена во 2021. година.
Затоа сегашната македонска расправа не треба да заврши со уште една партиска размена на обвинувања. Вистинското прашање е институционално: дали функцијата во демократска држава подразбира и обврска да се почитуваат правосилните пресуди за најтешките злосторства. Одговорот што ќе го дадат Владата, партиите и надлежните институции ќе биде поважен од секоја објава предизвикана од овој случај.
