На крајот од јуни 2026. година доспеаните а неплатени обврски на државните институции достигнале 692,5 милиони евра, додека денеска на Македонската берза почна да котира нова 15-годишна државна обврзница вредна 37,3 милиони евра. Двете бројки не се иста категорија и не треба механички да се собираат, но нивното истовремено појавување отвора важно прашање за ликвидноста, буџетското управување и товарот што јавните финансии го пренесуваат низ економијата.
Според објавените податоци за доспеаните обврски, на крајот од вториот квартал вкупната сума достигнала 692.523.113 евра – за околу 26,4 милиони евра повеќе отколку на крајот од декември 2025. година. Од нив, околу 315,2 милиони евра се однесуваат на неплатени обврски кон приватниот сектор, здруженија на граѓани и други непрофитни организации, што е зголемување од околу 20,3 милиони евра за шест месеци.
Кога неплатената фактура станува економски проблем
Во јавната расправа често се зборува за јавниот долг, еврообврзниците и буџетскиот дефицит, додека доспеаните а неплатени обврски остануваат во сенка. За фирмата што чека наплата разликата е многу конкретна. Испорачаната стока, завршениот проект или извршената услуга веќе создале трошок, а приходот сè уште не стигнал.
Токму затоа растот на овие обврски е поширок проблем од едно сметководствено салдо. Кога јавна институција доцни со плаќање, приватната компанија мора од некаде да обезбеди средства за плати, даноци, добавувачи и кредити. Доколку тоа го прави со позајмување, цената на доцнењето практично се префрла врз неа. Ако станува збор за мала фирма со ограничена готовина, просторот за маневрирање е уште потесен.
Според објавените податоци, најголемите поединечни доспеани обврски се концентрирани кај државни и јавни субјекти. МЖ Инфраструктура има околу 91,4 милиони евра, МЖ Транспорт речиси 80 милиони евра, а значителни обврски имаат и субјекти од здравството и енергетиката. На листата се наоѓаат стотици институции, општини, јавни претпријатија, училишта, болници и други буџетски корисници.
Во исто време – ново задолжување на домашниот пазар
На 20. август Министерството за финансии издало нова 15-годишна државна обврзница, а од денеска таа е примена на официјалниот пазар на Македонската берза. Според официјалното известување на Македонската берза, вредноста на емисијата е 2,2939 милијарди денари – приближно 37,3 милиони евра. Издадени се 229.390 обврзници со номинална вредност од 10.000 денари, фиксна годишна камата од 5,20% и рок на достасување до 20. август 2041. година.
Самото издавање државна обврзница не е необичен настан. Државите редовно го користат домашниот и меѓународниот пазар за финансирање на буџетските потреби, рефинансирање на стари долгови и управување со ликвидноста. Во случајов поважен е контекстот во кој се појавува новото задолжување.
За оваа година Буџетот е поставен со приходи од 374,9 милијарди денари и расходи од 414,2 милијарди денари. Проектираниот дефицит е 39,2 милијарди денари, односно 3,5% од планираниот БДП, според Министерството за финансии. Дополнително, во текот на годината државата има значителни доспевања по основ на претходно создаден долг.
Затоа новата обврзница треба да се чита како дел од пошироката структура на државното финансирање, а не како доказ дека конкретните 37,3 милиони евра се земени за исплата на конкретни неплатени фактури. За таква директна врска во достапните податоци нема потврда.
Две различни бројки, еден заеднички тест за јавните финансии
Токму тука се наоѓа суштинската разлика. Државната обврзница е формално задолжување со однапред утврден рок и цена. Доспеаната, а неплатена обврска е веќе создадено побарување што требало да биде платено. Едното се планира како финансиски инструмент, другото покажува дека дел од веќе преземените обврски не биле навреме сервисирани.
Оттука, поважно од прашањето дали државата „повторно се задолжува“ е колку ефикасно управува со парите што ги прибира и позајмува. Нов долг може да биде економски оправдан ако финансира инвестиции со долгорочен ефект или разумно рефинансира поскапи обврски. Постојано растечки неплатени фактури, пак, можат да создаваат скриен притисок врз фирмите и да ја нарушуваат предвидливоста во стопанството.
Тоа е особено важно во економија во која најголем дел од работните места и секојдневниот економски живот се врзани за локалната средина. Податоците од Пописот 2021. покажуваат дека 445.492 лица тогаш работеле во населеното место во кое живееле, а 110.777 во друго населено место. Тие бројки не се тековна статистика за 2026. година и не треба така да се толкуваат. Сепак, Пописот 2021 на Државниот завод за статистика добро ја покажува локалната поврзаност меѓу работните места, компаниите и приходите на домаќинствата.
Кога една фирма не наплатува навреме, последицата затоа ретко останува затворена во нејзината сметководствена евиденција. Таа може да се пренесе кон добавувач, вработен, банка или нова инвестиција. Во тој синџир се гледа вистинската цена на доцнењето.
Прашањето не е само колку должиме, туку како плаќаме
Јавните финансии не се мерат само според способноста на државата да најде нов кредитор. Подеднакво важна е способноста навреме да ги сервисира веќе преземените обврски и да не создава дополнителен ликвидносен притисок врз економијата.
Новата обврзница од 37,3 милиони евра ќе има свој јасен рок, камата и инвеститори. Кај стотиците милиони евра веќе доспеани неплатени обврски, економскиот тест е поедноставен: колку брзо ќе бидат платени. Токму таму бројките престануваат да бидат само буџетска статистика и почнуваат да значат пари што некој во реалниот сектор сè уште ги чека.
