Случајот со набавките на мазут за ТЕЦ Неготино не заврши со судска пресуда, туку со обвинителска одлука. Тоа е суштинската разлика што не смее да се изгуби во политичката врева. Јавното обвинителство на 12. мај 2026. соопшти дека по едногодишна истрага е донесена наредба за запирање на постапката за набавките на мазут за потребите на ТЕЦ Неготино, бидејќи од прибраните докази не произлегло основано сомнение дека осомничените сториле кривични дела што се гонат по службена должност.

На хартија предметот е запрен. Меѓутоа, во јавноста остана прашањето како случај што почна со сомнежи за злоупотреби, незаконски договори, анекси, перење пари и милионска штета, заврши без обвинителен акт. Токму тука е суштината: обвинителството вели дека доказите не го потврдиле сомнежот, а јавноста гледа уште една голема афера што исчезнува пред да стигне во судница.

Од енергетска криза до обвинителска тишина

Според обвинителското образложение, набавките биле спроведувани во услови на прогласена енергетска криза и врз основа на законски исклучоци од Законот за јавни набавки, со цел да се обезбеди непречено производство на електрична енергија. Обвинителството наведува дека биле анализирани материјална документација, финансиски и договорни документи, вештачење и искази од сведоци од АД ЕСМ, ТЕЦ Неготино и економски оператори со лиценца за трговија со мазут.

Во истото соопштение се тврди дека мазутот бил навремено и континуирано испорачуван, дека производството во ТЕЦ Неготино не било доведено во прашање, дека во критичниот период немало рестрикции на електрична енергија и дека не била утврдена штета ниту за АД ЕСМ ниту за државниот буџет. Оттука, според обвинителската логика, паднал и делот за перење пари, бидејќи исплатените средства по реализираните договори не биле третирани како противправно стекната корист.

Но оваа правна завршница не го брише политичкиот и институционалниот товар на предметот. Истрагата се однесуваше на 13 лица и една фирма, а меѓу споменуваните имиња биле Ратко Капушевски, Асмир Јахоски, Васко Ковачевски и уште десетина лица. Во истиот извештај се наведува дека првичните сомнежи биле за тендери за набавка на мазут со проценета вредност од над 160 милиони евра.

Две институционални слики за истата набавка

Проблемот не е само во тоа што истрагата е запрена. Проблемот е во судирот на институционални читања. Во декември 2023. ДКСК отвори предмет по сопствена иницијатива и утврдила сомнежи за несовесно работење, злоупотреба на службена положба, затајување данок и нарушување на пазарот на мазут. Таму беше наведено дека станува збор за јавна набавка од 212 милиони евра, дека требало да се набават околу 195 илјади тони мазут и дека, според ДКСК, испорачаната количина била помала за околу 18.000 тони.

Тоа е првата слика: антикорупциска логика, финансиски сомнежи, спорни количини, јавни пари и енергетска криза. Втората слика е обвинителска: документи, сведочења, вештачење, законски исклучоци, непречено производство и отсуство на докажлива штета. Во демократска држава, ваквиот судир не се решава со партиски прес-конференции, туку со транспарентна аргументација. Колку е поскап предметот, толку е поголема должноста институциите да објаснат не само што одлучиле, туку и зошто јавноста треба да им верува.

ЕСМ најавува жалба, предметот не е нужно целосно затворен

АД ЕСМ најави дека ќе ја обжали одлуката откако официјално ќе го добие решението. Правниот тим на компанијата веќе презема подготвителни активности и дека од ЕСМ порачале оти ќе ги искористат сите правни механизми за заштита на интересите на компанијата.

Ова е важен момент: според обвинителството, оштетеното правно лице има право на приговор до Вишото јавно обвинителство Скопје во рок од 8 дена од приемот на наредбата. Значи, јавната приказна во оваа фаза не мора да заврши со соопштение од едно обвинителство. Ако ЕСМ навистина поднесе приговор, наредниот тест ќе биде дали повисокото обвинителство ќе ја потврди, преиспита или врати одлуката.

Политичкиот притисок и обвинителскиот одговор

По запирањето на предметот, реакциите веднаш добија политички тон. Пратеникот Антонио Милошоски побара оставка од Ислам Абази, обвинувајќи дека предмет од висок јавен интерес и со сомнежи за 167 милиони евра бил затворен пред да стигне до суд. Милошоски оцени дека одлуката е политички мотивирана, а не правно образложена.

Абази, пак, ги отфрли обвинувањата за влијание врз обвинителите. Тој изјавил дека ниту како обвинител, ниту како раководител не вршел притисок или влијание врз обвинители во предметите по кои постапуваат. Истовремено беше објавено дека за истражната постапка досега биле потрошени над 50 илјади евра.

Вистинско прашање: како се гради доверба кога нема судска разврска?

Во правна смисла, обвинителството има право да запре постапка ако доказите не го носат предметот до обвинение. Тоа е дел од системот, а не исклучок од него. Но во општества со ниска доверба во правосудството, секое големо затворање на предмет без судска разврска се чита како уште една дупка во системот. Токму затоа случајот „мазут“ е повеќе од енергетска набавка. Тој е тест за јавната логика на институциите.

Ако нема кривична одговорност, јавноста има право да знае зошто првичните сомнежи биле толку сериозни, зошто биле отворени истраги, зошто биле барани мерки, кои факти отпаднале и на кој начин вештачењата ја смениле насоката на предметот. Ако, пак, има простор за приговор, тој не смее да биде формалност. Во вакви случаи, формалната одлука не е доволна. Потребна е уверлива институционална приказна.

Случајот „мазут“ затоа не завршува само со реченицата дека „не се потврдиле наводите“. Тој останува како слика на држава во која енергетската криза, јавните набавки, партиските врски, обвинителските одлуки и јавната недоверба постојано се вкрстуваат. Најлесно е предметот да се затвори. Потешко е да се затвори сомнежот.