Македонската европска приказна повторно се враќа на истата дилема: дали долгогодишната фрустрација од процесот на проширување е доволно објаснување за сегашниот застој или државата, по повеќе од две децении кандидатски статус и политички компромиси, мора многу попрецизно да каже како мисли да стигне до следната станица?
Од Њујорк, на самитот „Конкордија“ премиерот Христијан Мицкоски повтори две пораки што сè почесто одат заедно во владината реторика: Македонија останува на европскиот пат, но нема да прифаќа решенија што Владата ги смета за загрозување на националниот идентитет и државните интереси. Мицкоски ја опиша фрустрацијата кај граѓаните како огромна, поврзувајќи ја со претходните политички отстапки, промената на државното име и чувството дека европскиот процес постојано произведува нови услови.
Тоа чувство не може едноставно да се отфрли како политичка реторика. Македонија е земја кандидат за членство во Европската Унија од 2005. година. Одлуката за отворање пристапни преговори беше донесена во 2020. година, а првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022. година. Скринингот на европското законодавство беше завршен во декември 2023. година. Но, долгата историја на македонското чекање не го менува фактот дека денешниот застој има и конкретна процедурална причина.
Следниот чекор е политички тежок, но формално познат
Во документите што ја придружуваа првата меѓувладина конференција во 2022 година е предвидено следната фаза на пристапниот процес да продолжи по стапувањето во сила на уставните измени со кои во Уставот би биле вклучени и граѓани што припаѓаат на други народи, меѓу нив и бугарскиот. Токму тука се наоѓа јадрото на сегашниот спор. За Владата прашањето не е само дали ќе се направи уште една уставна измена. Таа бара политичка сигурност дека процесот нема повторно да биде блокиран со дополнителни билатерални барања.
За европските институции, пак, веќе договорената обврска останува формалниот следен чекор. Оттука произлегува македонскиот политички парадокс: власта вели дека европската ориентација не е спорна, но условот што треба да ја придвижи интеграцијата во следната фаза сè уште не се исполнува.
„Не чекаме, работиме“
Мицкоски од Њујорк порача дека Македонија не стои во место и дека, паралелно со политичкиот спор околу уставните измени, продолжува со европските реформи и усогласувањето со политиките на Унијата. Ова е важна димензија на процесот, затоа што европската интеграција не се сведува на една политичка одлука. Во прашање се и владеењето на правото, реформата на јавната администрација, функционирањето на институциите, борбата против корупцијата, економското приближување кон европскиот пазар и усогласувањето со европското законодавство.
Македонија истовремено е вклучена и во Планот за раст за Западен Балкан, преку кој реформите се поврзуваат со директна финансиска поддршка од ЕУ. Затоа и во услови на политички застој, реформскиот процес може и треба да продолжи. Останува прашањето: може ли реформската динамика сама по себе да го замени политичкиот чекор што е потребен за формално отворање на следната фаза од преговорите?
Фрустрација или оправдување?
Токму околу ова прашање се судираат власта и опозицијата, а произлегува и дилемата формулирана во јавноста: дали Македонија е оправдано фрустрирана или фрустрацијата постепено се претвора во политичка екскузија?
Тоа се две различни прашања. Првото се однесува на историјата на процесот. Македонија навистина помина низ исклучително долг и политички тежок пат: спорот со Грција, Преспанскиот договор, промената на уставното име, француското вето во 2019. година, бугарската блокада и подоцнежниот европски компромис. Второто прашање е сегашно и практично: што ќе направи државата од оваа точка натаму?
Историјата може да ја објасни фрустрацијата, но не може сама по себе да произведе следен чекор.
Европската определба мора да има политичка содржина
Од Њујорк премиерот повтори дека Македонија останува на европскиот пат. Но токму тука започнува посложеното прашање. Што значи денес „останување на европскиот пат“? Дали тоа подразбира подготовка на уставните измени? Дали подразбира нова дипломатска иницијатива за дополнителни гаранции од Брисел? Дали Владата ќе бара ново толкување или измена на европската преговарачка рамка? Или стратегијата ќе биде реформите да продолжат, додека политичкиот услов останува замрзнат?
Без одговори на овие прашања формулацијата „остануваме на европскиот пат“ ризикува да остане политичка декларација без прецизна временска и институционална содржина.
Опозицијата бара резултат, власта бара гаранции
Опозицијата го критикува отсуството на конкретен пробив во европската интеграција и бара Владата да објасни како планира да ја деблокира земјата. Владата, од друга страна, инсистира дека Македонија не треба повторно да презема обврски без појасна гаранција дека нема да следуваат нови услови.
Во политичка смисла, ова е судир меѓу две различни стратегии. Едната поаѓа од тезата дека земјата треба да ги исполни веќе договорените обврски и потоа да ја продолжи битката за своите позиции внатре во преговарачкиот процес. Другата смета дека претходното искуство покажува оти секој нов чекор мора однапред да биде заштитен од можноста за нови билатерални блокади. Меѓу тие две позиции се наоѓа македонската јавност, која повеќе од дваесет години слуша дека членството во ЕУ е стратешка цел.
Европскиот воз повеќе не стои во место
Дополнителен фактор е што процесот на проширување повторно добива политичка динамика.
Црна Гора продолжува да затвора преговарачки поглавја, Албанија ги отвора кластерите, а Европската Унија сè поотворено го третира проширувањето како геополитичко и безбедносно прашање. Тоа го менува и македонскиот контекст.
Во периодот кога целиот Западен Балкан се движеше бавно, домашниот застој полесно можеше да се објаснува со општата незаинтересираност на Унијата за проширување.
Денес, кога некои кандидати се движат побрзо, прашањето станува почувствително: може ли Македонија да остане долгорочно во европската чекалница додека другите земји од регионот постепено напредуваат?
Фрустрацијата е политичка реалност, членството е институционален процес
Македонија има основа да укажува на исклучително долг, сложен и често политички непредвидлив европски пат. Членството во Европската Унија не се остварува преку историски аргументи, туку преку институционален процес. Тој процес бара закони, реформи, парламентарни мнозинства, политички одлуки и постојана дипломатија. Оттаму, вистинското прашање повеќе не е дали македонската фрустрација е разбирлива. Таа е реален политички факт.
Клучното прашање е како државата ќе ја претвори фрустрацијата во стратегија. Дали ќе обезбеди дополнителни европски гаранции? Дали ќе се создадат услови за двотретинско парламентарно мнозинство? Дали ќе биде понуден нов дипломатски модел за односите со Бугарија? Или Македонија ќе продолжи да ги спроведува реформите, но без формално придвижување во пристапните преговори?
Одговорот на овие прашања ќе покаже дали изјавата дека земјата „останува на европскиот пат“ ќе добие конкретна политичка содржина. Зашто европската определба е важна.
Европската интеграција се мери со чекори, а не само со декларации.
