Македонија очигледно нема само проблем со недостиг од капитал. Има и поинаков, можеби посложен проблем: има капитал што сака да инвестира, но нема доволно разновидна домашна понуда во која би можел да биде вложен.
Токму затоа податоците изнесени на 25. Годишна конференција на Македонската берза во Охрид треба да се читаат подалеку од дневната статистика на берзанскиот промет. Тие отвораат многу пошироко прашање – дали македонскиот пазар на капитал може да прерасне од релативно тесен секундарен пазар на неколку познати акции во вистински механизам преку кој заштедите на граѓаните и компаниите ќе се претвораат во инвестиции, а инвестициите во развој на домашните компании.
Капиталот не мирува – ако нема можност дома, ја бара во странство
Еден од највпечатливите показатели е растечкото вложување на македонските инвеститори во странски хартии од вредност.
Според податоците наведени од извршниот директор на Македонската берза Иван Штериев, само преку домашните финансиски посредници во 2024 година прометот на странските пазари надминал 110 милиони евра, а во првите шест месеци од 2026. година веќе биле надминати 89 милиони евра. Во овие износи притоа не се опфатени трансакциите што граѓаните директно ги прават преку различни меѓународни интернет-платформи.
Самото инвестирање во странство, се разбира, не е негативна појава. Напротив, географската и секторската диверзификација е нормален дел од современото инвестирање.
Но бројките испраќаат друга важна порака. Македонскиот инвеститор веќе не е ограничен само на она што му го нуди домашниот пазар. Со неколку клика може да добие пристап до стотици или илјадници акции, обврзници и берзански фондови на развиените пазари. Оттука, Македонската берза повеќе не се натпреварува само сама со себе или со банкарскиот депозит. Таа посредно се натпреварува со огромниот светски финансиски пазар.
Прашањето затоа веќе не е како инвеститорите да се спречат да вложуваат надвор, туку како и домашниот пазар да создаде доволно добра понуда за дел од нивниот капитал доброволно да остане дома.
Плиткиот пазар ја покажува својата слабост
Заклучно со 15. септември 2026. година, вкупниот промет на Македонската берза изнесувал околу 89,8 милиони евра, околу осум проценти помалку од истиот период претходната година. Класичното тргување било намалено за 27%, додека блок-трансакциите биле зголемени за околу 159%. Индексот МБИ10 изнесувал 9.151 поен и бил 8,9% под нивото од крајот на 2025. година.
Поважна од моменталната насока на индексот е структурата на пазарот.
Штериев го дефинира домашниот пазар како плиток – со мал број активни учесници и ограничена понуда. На таков пазар дури и релативно мала промена во расположението на инвеститорите може силно да се почувствува во цените и прометот.
Токму тука е суштината на проблемот. На една берза не ѝ е доволно само да има инфраструктура за тргување. Таа мора да има и што да понуди. Ако со години доминираат приближно истите компании и истите акции, инвеститорите постепено ја исцрпуваат можноста за диверзификација. За поголем институционален или странски инвеститор, пак, особено важна е ликвидноста – можноста релативно лесно да влезе во одредена инвестиција, но и да излезе од неа.
Без доволен број компании, емисии и инвеститори, тој круг тешко се проширува.
На Берзата ѝ недостигаат нови компании
Затоа е особено значаен проектот што Македонската берза го реализира со поддршка на Европската банка за обнова и развој. За само десет места во програмата за подготовка на компании за пазарно финансирање се пријавиле повеќе од 20 компании. Избраните компании треба да добијат стручна поддршка, процена на нивната подготвеност и препораки за можностите капитал да прибираат преку издавање акции или обврзници.
Фактот дека постои интерес е важен.
Македонската корпоративна култура традиционално е силно насочена кон банкарски кредити и задржување на сопственоста во тесен круг. Излегувањето на берза, пак, подразбира нешто друго: поголема транспарентност, објавување информации, повисоки стандарди на корпоративно управување и подготвеност сопствеништвото, барем делумно, да се сподели со други инвеститори. Во замена компанијата добива пристап до капитал што не мора да доаѓа исклучиво како банкарски долг. Тоа е особено важно за компании што сакаат брзо да се развиваат, да инвестираат во технологија, производствени капацитети или странски пазари.
Берзата не треба да биде место на кое компанијата доаѓа дури кога веќе станала голема. Таа може да стане дел од патот преку кој компанијата станува поголема.
Од банкарска економија кон повеќе извори на капитал
Претседателката на Комисијата за хартии од вредност Бујаре Абази на конференцијата го отвори и другото големо прашање – огромниот домашен капитал кој останува пасивен. Нејзината порака беше дека граѓаните и компаниите располагаат со значителни заштеди и дека треба да се создадат услови дел од тие средства да препознаат нови инвестициски можности преку пазарот на капитал.
Тоа не значи дека пазарот на капитал треба да ги замени банките. Напротив.
Зрела финансиска економија има повеќе паралелни канали: банкарски кредити, обврзници, акции, инвестициски фондови, пензиски фондови, приватен капитал и други форми на долгорочно финансирање. Компанијата тогаш може да избере што најмногу одговара на нејзиниот развоен циклус. Токму затоа Абази нагласува дека пазарот на капитал треба да биде дополнување на банкарското финансирање, особено кога станува збор за иновативни и поризични проекти.
Македонска инвестициска сметка – мост меѓу граѓанинот и Берзата?
Една од најинтересните идеи што беа отворени во Охрид е воведувањето македонска индивидуална инвестициска сметка. Концептот во основа е едноставен: државата преку јасни правила, поедноставена администрација и одредени даночни стимули го поттикнува граѓанинот дел од долгорочните заштеди да ги насочува кон финансиски инструменти. Таквиот модел веќе функционира во Словенија.
Словенечкиот систем на индивидуални инвестициски сметки почна да се применува на 5 март 2026 година. Тамошниот модел овозможува вложување во акции, обврзници, државни записи и ETF-фондови, а е придружен со посебен даночен режим и поедноставени административни процедури. Само нешто повеќе од два месеца по стартот, словенечките власти објавија дека биле отворени 10.000 вакви инвестициски сметки.
Словенечкиот модел не мора механички да се преслика во Македонија. Даночниот систем, големината на пазарот, приходите и навиките на населението се различни. Тој покажува што може да направи добро дизајнирана јавна политика: да создаде едноставен канал преку кој граѓанинот од класичен штедач постепено станува долгорочен инвеститор.
Инвестициската сметка нема сама да го реши проблемот
Да се отвори инвестициска сметка е едната половина од равенката. Другата е многу поважна: во што ќе се инвестира?
Ако домашниот пазар и понатаму располага со тесен избор на инструменти, инвестициската сметка може само да го олесни пристапот до странските пазари. Затоа реформата на страната на побарувачката мора да оди паралелно со реформата на страната на понудата. Потребни се нови компании на котација, корпоративни обврзници, различни фондови, нови државни инструменти и производи погодни и за малите инвеститори.
Токму проширувањето на понудата со нови финансиски инструменти, акции и обврзници Штериев го означи како еден од главните предизвици на Македонската берза.
Регионален ETF може да ја отвори Берзата кон поширок пазар
Интересен чекор во таа насока е регионалниот проект Junctus. Во него Македонската берза соработува со берзите од Варшава, Будимпешта, Братислава, Букурешт, Љубљана, Загреб и Софија. Првиот конкретен производ што се очекува е регионален ETF во кој би биле вклучени и неколку македонски акции. Планот е производот да биде лансиран во втората половина на 2027. година.
Таквиот инструмент би имал двоен ефект. Од една страна, дел од најквалитетните македонски компании би станале дел од поширок регионален производ и потенцијално би добиле поголема видливост кај странските инвеститори. Од друга, домашниот инвеститор преку Македонската берза би можел со еден инструмент да добие изложеност кон повеќе компании од Централна и Југоисточна Европа. Според најавите, станува збор за приближно педесет компании.
За мал пазар, регионализацијата не е слабост. Таа може да биде начин да се надмине ограничувањето на сопствената големина.
Довербата е поважна од секој нов производ
Сепак, ниту ETF, ниту нова инвестициска сметка, ниту неколку нови IPO-а нема сами по себе да создадат зрел пазар. Неговата основна валута е довербата. Инвеститорот мора да верува дека информациите што ги добива се точни, дека правилата важат еднакво за сите, дека корпоративното управување е сериозно и дека регулаторот може да реагира кога правилата ќе бидат прекршени.
КХВ во 2026 година веќе работи на реформи поврзани со европското законодавство, модернизацијата на пазарната инфраструктура, заштитата на инвеститорите и идниот развој на пазарот на капитал.
Меѓутоа, европското усогласување не треба да биде само формално преземање директиви и регулативи. За мал пазар е особено важно правилата да бидат пропорционални. Ако административниот товар за издавање хартии од вредност стане претежок, компаниите повторно ќе изберат банкарски кредит или сопствени средства. Регулацијата затоа мора истовремено да обезбеди висока заштита за инвеститорот и практично употреблив пазар за компанијата.
И даночниот третман станува конкурентско прашање
Штериев отвори уште една чувствителна тема – еднаквиот даночен третман на инвестициите на домашните и странските пазари. Неговата теза е дека инвестирањето во странство е легитимно и економски логично, но дека домашниот пазар не треба да се најде во понеповолна позиција само затоа што домашните трансакции се полесно видливи за даночните институции. Тој укажа на потребата од јасни правила за евидентирање на капиталните добивки и загуби, признавање трошоци и наплата на данок.
Ова е важен дел од идната дебата. Во свет во кој капиталот може речиси моментално да се движи преку границите, даночниот и административниот систем исто така станува дел од конкурентноста на еден финансиски пазар.
Од штедење кон инвестирање – но не без финансиска писменост
Промовирањето на пазарот на капитал не треба да се претвори во порака дека секоја заштеда треба да заврши на Берзата. Банкарскиот депозит, државната обврзница, акцијата и инвестицискиот фонд имаат различни ризици и различна улога во личните финансии. Затоа активирањето на домашните заштеди мора да биде проследено со многу поголема финансиска писменост.
Граѓанинот треба да разбере што значат ризик, принос, диверзификација, ликвидност и долгорочен инвестициски хоризонт. Само така од штедач може да стане инвеститор, а не шпекулант кој влегува на пазарот очекувајќи брза заработка.
Македонската берза пред нов развоен циклус
По три децении постоење, главниот предизвик пред Македонската берза можеби повеќе не е техничкото функционирање на пазарот.
Пазарот функционира. Прашањето е дали може да расте. За тоа ќе биде потребно истовремено да се случат неколку процеси: повеќе компании да се охрабрат да прибираат капитал преку акции и обврзници, да се создадат нови инвестициски производи, да се олесни учеството на малите инвеститори, да се обезбеди конкурентен и јасен даночен режим и да продолжи европското регулаторно усогласување.
Најважно од сè, компаниите ќе мора поинаку да гледаат на Берзата. Не како на место на кое сопственикот „губи“ дел од компанијата, туку како на институција преку која компанијата може да добие капитал за нова фаза од својот развој. А граѓаните ќе треба да почнат да ја гледаат заштедата не само како пари што стојат на сметка, туку и како капитал што – со соодветно управување со ризикот – може долгорочно да работи.
Токму затоа најсилната порака од конференцијата во Охрид не е содржана во една берзанска бројка. Таа е содржана во идејата дека Македонија има капитал, компании и заштеди, но мора да создаде подобар механизам што ќе ги поврзе.
Кога тој механизам ќе функционира, Берзата нема да биде само место на кое се купуваат и продаваат акции. Ќе стане место на кое заштедите се претвораат во инвестиции, инвестициите во раст, а растот во нова економска вредност.
