Кога заедницата се сеќава на законот

Законот е една од оние човечки творби што најчесто ги спомнуваме кога нешто веќе почнало да се распаѓа. Кога заедницата е мирна, кога луѓето меѓусебно се почитуваат, кога срамот, мерката и совеста сè уште имаат сила, законот стои некаде во позадина – како ѕид што не го гледаме додека градот е безбеден. Но кога ќе се појават насилството, корупцијата, самоволието и стравот, тогаш сите одеднаш се сеќаваат дека без закон нема ред, без ред нема доверба, а без доверба нема заедница.

Затоа Хераклит одамна рекол дека луѓето треба да се борат за законите како за ѕидовите на својот град. Во таа мисла има нешто многу постаро и подлабоко од правната техника. Законот не е само пропис, член, став, казна или процедура. Тој е одбрана на просторот во кој човекот може да живее без да се плаши дека посилниот, побогатиот или повлијателниот секогаш ќе биде во право.

Таму каде што законот не важи еднакво, правдата станува милостина, а слободата – привилегија. Тоа е првата пукнатина во секоја заедница што мисли дека може да опстане само со институции, а без морален темел.

Законот не е доволен ако исчезнал карактерот

Но законот, сам по себе, никогаш не бил доволен. Тацит предупредувал дека повеќе вредат добрите обичаи одошто добрите закони, а во друга горчлива мисла забележал дека најрасипаните држави имаат најмногу закони. Тоа е една од најточните дијагнози за секоја епоха во која правдата се заменува со администрација.

Кога моралот осиромашува, државата почнува да произведува прописи. Кога довербата исчезнува, се множат правилници. Кога човекот повеќе не се срами, системот се обидува да го заплаши. И колку повеќе се зголемува бројот на документи, толку погласно се слуша прашањето што никој не сака да го постави: дали законот навистина ја брани правдата, или само ја симулира?

Паноптикумската мера тука е едноставна: општество што има потреба сè да забрани, веќе одамна изгубило дел од внатрешната култура што требало да го спречи тоа.

Слободата почнува таму каде што самоволието престанува

Цицерон ја изрекол можеби најпознатата формула на цивилизираното живеење: „Робови сме на законите, за да бидеме слободни“. На прв поглед, во ова има парадокс. Како може покорувањето да биде услов за слобода? Но токму тука се крие суштината.

Слободата не е право секој да прави што сака, туку можност никој да не биде изложен на туѓа самоволност. Законот ја ограничува мојата сила, но ме штити од силата на другиот. Тој ми одзема дел од произволноста, за да ми ја зачува човечката безбедност.

Затоа добриот закон не го понижува човекот. Тој го потсетува дека не живее сам. Не го претвора граѓанинот во поданик, туку го обврзува да биде слободен со другите, а не против нив.

Пајажината на правдата и големите муви

Секој закон е искушение за оној што го пишува, за оној што го толкува и за оној што го спроведува. Балзак остро забележал дека законите се како пајажина низ која минуваат големите муви, а во која се фаќаат малите. Во таа слика е собрано искуството на многу општества: закон што е строг кон слабите и попустлив кон моќните престанува да биде закон и станува техника на неправда.

Тогаш правниот поредок само ја украсува нееднаквоста. Судот не ја мери вината, туку тежината на човекот во системот. Процедурата станува јазик со кој неправдата се претставува како ред, а немоќниот човек е повикан да верува дека сè е во ред само затоа што сè е заведено, потпишано и архивирано.

Најопасни не се секогаш отворените беззаконија. Понекогаш пострашна е неправдата што успеала да се облече во законска форма.

Законитото не е секогаш праведно

Мартин Лутер Кинг, во својата позната „Порака од затворот во Бирмингем“, потсетува дека постојат праведни и неправедни закони, и дека човекот има морална одговорност да не се помири со неправдата само затоа што е формално озаконета. Во таа линија е и неговото предупредување дека историјата знае режими во кои злото било спроведувано со печат, процедура и правен јазик.

Таа мисла е страшна токму затоа што ја руши удобната заблуда дека законитото секогаш е праведно. Прописот може да биде суров. Мнозинството може да биде неправедно. Институцијата може да биде слепа. Државата може легално да го понижува човекот.

Затоа граѓанската непослушност во модерната политичка мисла не е обична непокорност, туку последна морална опомена кога правниот систем ја изгубил врската со правдата. Таа не е презир кон законот, туку барање законот повторно да стане достоен за почит.

Срамот како последна невидлива институција

Вистинската законитост не се исцрпува во покорност кон текстот. Таа бара внатрешна мерка. Сенека велел дека она што не го брани законот, го брани срамот. Во таа реченица има изгубена цивилизациска лекција.

Не може секоја човечка постапка да се стави во член од закон. Не може секое непочитување, секоја грубост, секое предавство, секоја ситна подлост да биде предмет на суд. Постојат нешта што ги чува само карактерот. Кога тој ќе исчезне, најсовршениот закон станува немоќен.

Срамот не е слабост на старото време. Тој е тивок чувар на границата меѓу она што смееме и она што, иако можеме, не треба да го направиме.

Кога законот се плаши од зборот

Спиноза предупредувал дека законите што го забрануваат искажувањето мислење го уриваат угледот на државата. Тоа е особено важно затоа што државата најчесто се повикува на редот токму кога сака да го задуши немирот на совеста.

Но закон што се плаши од зборот веќе не ја брани заедницата, туку ја брани власта од граѓаните. А кога законот ќе стане штит на власта наместо штит на човекот, тој ја губи својата морална легитимност.

Слободата на мислата не е украс на демократијата, туку проверка дали таа навистина постои. Молкот може да биде уреден, но не е секогаш праведен. Некогаш најдлабокиот ред почнува со реченица што системот не сакал да ја чуе.

Моралниот закон што не влегува во службен весник

Кант оди уште подлабоко: слободата не е бегање од законот, туку покорување на закон што човекот разумно си го припишал на себеси. Тоа е највисоката форма на зрелост – кога човек не постапува добро затоа што се плаши од казна, туку затоа што знае дека неговата постапка треба да може да стане правило за сите.

Таквиот закон не живее само во службен весник. Тој живее во совеста, во личната одговорност, во способноста човекот да се праша: што би се случило кога сите би постапувале како мене?

Законите, значи, не се само ограда околу општеството. Тие се огледало на неговиот морален развој. Лошите закони зборуваат за лоши односи, за страв, за недоверба, за власт што не верува во човекот или за човек што не верува во правдата.

Кому му служи законот?

Можеби најточната мера на едно општество не е колку закони има, туку кому тие му служат. Ако го штитат слабиот од силниот, човекот од институцијата, вистината од пропагандата и слободата од самоволието, тогаш законот е цивилизациска придобивка.

Ако, пак, служи за оправдување на моќта, за казнување на непослушните и за прикривање на неправдата, тогаш останува само форма без дух. Хартија што умее да казнува, но не умее да разликува човечко достоинство од административна послушност.

А таму каде што законот ја губи правдата, човекот повторно мора да почне од почеток – од совеста, од срамот, од обичајот, од пријателството, од онаа стара потреба за заедница во која правилото не е камшик, туку заеднички договор дека никој не смее да биде над човекот и над правдата.

Бисери на мудроста за законот и законитоста

„Луѓето треба да се борат за законите, како за ѕидовите на својот град.“
Хераклит

„Повеќе вредат добрите обичаи, одошто добрите закони.“
Публиј Корнелиј Тацит

„Најрасипаните држави имаат најмногу закони.“
Публиј Корнелиј Тацит

„Кога ќе се замешаат сила или пари, законот не помага.“
Публиј Корнелиј Тацит

„Робови сме на законите, за да бидеме слободни.“
Марко Тулиј Цицерон

„Правичноста е од сето злато поскапоцена.“
Марко Тулиј Цицерон

„Колку повеќе закони, толку помалку правда.“
Марко Тулиј Цицерон

„За праведникот законот е мелем, за никаквецот отров.“
Зенон

„Човекот е безначајно суштество кога работи сам и за себе, но кога огласува закони на љубовта и правдата личи на Господ.“
Ралф Валдо Емерсон

„Од законите се плаши виновникот, а невиниот од судбината.“
Публилиј Сириј

„Да се укинат законите, значи да си ја ускратиш на себеси првата помош.“
Публилиј Сириј

„Оној што живее во самотија може да гради сопствени закони.“
Публилиј Сириј

„Законите кои забрануваат искажување на мислење го уриваат угледот на државата.“
Барух Спиноза

„Она што е кафезот за дивото животно, тоа е законот за себичниот човек.“
Херберт Спенсер

„Кој е сам на себе закон, нему закон не му е потребен.“
Тицијан Вечели

„За други создаваме закони, за себе исклучоци.“
Балтазар Грацијан

„Оној што ги гази законите, не стои цврсто на нозе.“
Станислав Јержи Лец

„Таму каде што владее суров закон, народот копнее по беззаконие.“
Станислав Јержи Лец

„Нека законите бидат строги, а луѓето милостиви.“
Лук д Клапиер Вовенарж

„Како што вероисповеста не го создава човекот, туку човекот вероисповеста, така и уставот не го создава народот, туку народот уставот.“
Карл Маркс

„Без спротивности нема напредок; тоа е закон кој цивилизацијата го следела досега.“
Карл Маркс

„Бидејќи е невозможно да се менуваат луѓето, се менуваат законите.“
Вилјем Блејк

„Кога не би имало лоши луѓе, не би имало добри закони.“
Чарлс Дикенс

„Верата и добродетелта што се наметнуваат со законски прописи веќе не се ниту вера, ниту добродетел.“
Жорж Санд

„Луѓето би биле големи злосторници кога не би им требале сите закони што ги создале.“
Алистер Дарлинг

„Законот на посилниот е најголемо беззаконие.“
Мари фон Ебнер-Ешенбах

„Лошите закони се најлош вид на тиранија.“
Едмонд Бурк

„Понекогаш човек може да работи сосема во согласност со законот, а во исто време да биде никаквец од прв ред.“
Масимо Азеглио

„Нема живо суштество кое би било полошо од човек кој не ги почитува општоусвоените закони.“
Героламо Саванарола

„Законот се создава за сите, но се применува врз сиромашните.“
Гиљермо Хернандез

„Законите се пајажина низ која минуваат големите муви, а во која се фаќаат малите.“
Оноре де Балзак

„Кога човечката сила е еднакво поделена, таа создава само глупаци или просечно надарени. А кога е поделена, нееднакво ги создава оние нескладности на кои им се дава име гениј, и тие во видливиот свет би изгледале како накази. Ист закон владее со телото: совршената убавина речиси секогаш ја следи студенило или глупост.“
Оноре де Балзак

„Она што не го брани законот, го брани срамот.“
Луциј Анеј Сенека

„Законот треба да биде краток за неуки полесно да го почитуваат.“
Луциј Анеј Сенека

„Законот им е на сите крал.“
Пиндар

„Мислам дека моралниот закон се состои во тоа да не повредуваме други луѓе, што на крајот се сведува на тоа да не се повредуваме самите себеси.“
Анџелика Хјустон

„Земја со многу закони е земја со лоши правници.“
Питер Дракер

„Законите се како колбаси – подобро е да не гледате како се прават.“
Ото фон Бизмарк

„Не дојдов да укинам закон, туку да го остварам.“
Исус Христос

„Ако сакаш да влезеш во живот, врши ги заповедите.“
Исус Христос

„Оној што донесува закон мора да биде прв кој ќе го почитува.“
Бијант

„Она што ја обединува заедницата е закон над суштеството. Но она што ја создава заедницата е пријателство кое живее во суштествата.“
Бела Хамваш

„Кај што престанува законот, почнува тиранијата.“
Вилјем Пит

„Обичајот создава закон.“
Свети Августин

„Добрите закони настануваат од лоши обичаи.“
Анеј Луциј Маркус

„А покорувањето на законот што сме си го припишале на себеси е слобода.“
Имануел Кант

„Дејствувај така што твојата волја во секоја доба да може да вреди како начело на општо законодавство.“
Имануел Кант

„Само умно суштество има способност да дејствува спрема претставата на законот т.е. спрема начелата и волјата.“
Имануел Кант

„Тогаш што друго може да биде слободна волја, ако не автономија т.е. својство на волја самата на себеси да биде закон?“
Имануел Кант

„Ако првиот закон на пријателството гласи дека треба да се негува, втор закон е да мораме да бидеме попустливи кога ќе се занемари првиот закон.“
Франсоа Мари Аруе д Волтер

„Беше тоа закон на животот. Толку суров, што мора да се расте или да се плати повеќе за преостанатото.“
Норман Мајлер

„Добрите морали ќе доведат до добри закони.“
Чак Норис

„Две нешта јасно ми говорат дека постои Бог: ѕвезденото небо над мене и моралните закони во мене.“
Тревис Баркер

„И што не е забрането може да биде нечесно.“
Аристотел

„Единствена стабилна држава е онаа во која сите мажи се еднакви пред законот.“
Аристотел

„Вистина е дека законот не може да натера никого да ме сака. Но, може да му забрани да ме линчува, што мислам дека не е толку мала работа.“
Мартин Лутер Кинг

„Да не заборавиме дека и сè што направи Хитлер во Германија исто така беше според закон.“
Мартин Лутер Кинг

„Кога законите би можеле да зборуваат самите за себе, прво би се пожалиле на правниците.“
Џорџ Савил Халифакс

„Капитализмот е озаконет „рекет“ на владејачката класа.“
Ал Капоне

„Ние можеме да се залагаме за човечки закони, но не смееме да ги занемариме природните закони.“
Жил Верн

„Може некоја жена да се поседува законски, а да не се поседува; како што може сосема добро да се поседува, а да не се поседува законски.“
Серен Кјеркегор

„Никому не би требало да му биде допуштено насилно да гази по закон.“
Владимир Путин

„Постои закон кој вели дека човекот треба да го љуби ближниот свој како самиот себе. Во неколку стотици години тоа би требало да му биде толку природно на човештвото како дишењето или исправениот ôд. Но, ако не го научи тоа, мора да исчезне.“
Алфред Адлер

„Праведна мора да се нарече примената на некој закон или покорувањето на тој закон, но и самиот тој закон.“
Густав Радбрух

„Самоодржувањето е прв закон на природата.“
Семјуел Батлер

„Таму кај што верата не е длабоко вкоренета во законите и обичаите на народот, вршењето верски должности е само трговија.“
Уго Фосколо

„Темелен закон на полицијата е да се создава, насочува и заповеда во согласност со законите, а сè за поткрепа на законите.“
Џон Адамс

„Доколку кој било си допушта на себеси да ги крши законите на општата правда што се воспоставени поради зачувување на овие работи, неговата дрскост треба да се запре со страв од казна. А таа се состои во одземање или намалување на граѓанскиот интерес или добра кои тој инаку би можел и би требало да ги ужива.“
Џон Лок

„Заблудата и неправдата на кралевите се погребуваат заедно со нив, но неправдата на законодавците трае од генерација на генерација.“
Јохан Хајнрих Песталоци

„Законите им се секогаш корисни на оние што имаат, а им штетат на оние што немаат ништо.“
Жан-Жак Русо