Убавино, ни недостасуваш сè повеќе. Те нема кога најмногу ни требаш, те мислиме дење, те сонуваме ноќе, зашто грд и груб ни станува животецов. А човекот, колку и да се прави силен, не може долго да живее без убавина – не само онаа што се гледа со очи, туку и онаа што го смирува зборот, го средува домот, го омекнува погледот и го враќа достоинството во секојдневието.
Убавино, биди со нас барем во невреме, кога во време си сè помалку и сè поретко. Во македонските народни пословици за убавината и личотијата има токму таква тивка, но остра мудрост: народот ја сакал убавината, ја препознавал, ја славел, ама никогаш не ѝ верувал слепо. Знаел дека убавото може да привлече поглед, да собере пазар, да отвори врата, но не секогаш да ја сочува куќата, душата и човечката мерка.
Убавината како мера, а не како украс
Во народната мисла убавината не е само надворешна форма. Таа е присуство, благост, склад, ред, личност. Затоа старите пословици не зборуваат за убавината како празен изглед, туку како искушение, капитал, товар, понекогаш и како измама. Во нив има животна економија: што вреди, што трае, што се гледа, што се троши, што се продава, а што не може да се купи.
Една од најпознатите македонски пословици вели: „Со сила убавина не бива.“ Во неа е собрана цела филозофија на ненасилното, природното и вистинското. Убавината не се наметнува, не се изнудува, не се прави со притисок. Таа или се раѓа од внатрешен ред, од мерка и чувство, или останува само маска. Токму затоа македонската усна традиција, како што се гледа и во собирачкото дело на Марко Цепенков и македонските народни умотворби, често ја поврзува убавината со мудроста, со користа, со моралот, но и со опасноста од суета.
Македонски народни пословици за убавината-личотијата
- Со сила убавина не бива.
- Старо за прилика, младо за убавина.
- Трпи баба за убавина.
- Убавина пазар собира, а груботија куќа врте.
- Убаина не се јади, само со очи се гледа.
- Убајна куќа не крепит.
- Личната мома се големеит со личотата.
- Личната мома со личотата се продаа.
- Личоќа пазар збира, куќа не чува.
Овие пословици носат и јазична убавина: во нив намерно треба да се зачуваат формите „убаина“, „убајна“, „личоќа“, „збира“, „крепит“, зашто тие не се грешки, туку траги од говор, од место, од време и од жива народна меморија. Така пословицата не е стерилна реченица, туку мал документ на јазикот.
Кога убавото не ја крепи куќата
Народот не бил против убавината. Напротив, ја сакал, ја гледал, ја посакувал, ја пеел. Но добро знаел дека убавината сама не е доволна. „Убајна куќа не крепит“ и „Личоќа пазар збира, куќа не чува“ се пословици што не ја понижуваат убавината, туку ја враќаат во вистинската мера. Убавото може да привлече, но не мора да одржи. Може да засени, но не мора да нахрани. Може да биде предност, но не и карактер.
Во тоа е длабочината на народната мисла: надворешната личота е видлива, но внатрешната личност се проверува во време, во работа, во мака, во дом, во однос кон другиот. Затоа македонската поговорка често изгледа строга, но не е цинична. Таа само не дозволува човекот да се занесе од она што светка.
Пословици од народите на светот за убавината-личотијата
И кај други народи убавината ретко се сфаќа само како изглед. Арапската пословица вели дека убавината на лицето се наоѓа во убавината на карактерот. Данската остро забележува: само слепиот прашува зошто го сакаме она што е убаво. Финската, пак, предупредува дека сиромавиот од убавината има само непријатности, а француската, со својата позната мерка, вели дека убавината и скромноста, мудроста и богатството, младоста и постојаноста, староста и здравјето ретко кога одат заедно.
Кинеската мисла потсетува дека човекот не го заведува само убавината на телото, туку и убавината на духот. Латинската го превртува погледот: не е убаво она што е големо, туку е големо она што е убаво. Унгарската со насмевка забележува дека никој не е толку грд себеси да не се смета за убав, а холандската предупредува дека позајмената убавина не може долго да трае.
Германската пословица оди чекор подлабоко: кој ѝ служи на убавината лесно станува нејзин роб. Италијанската ја внесува личната мера: не е убаво она што е убаво, туку она што нам ни се допаѓа. Српската ја враќа љубовта над изгледот: на љубовта убавината не ѝ е потребна. Полската предупредува: тешко на онаа убавина што разум нема. А финската, речиси поетски, вели: убавата песна никогаш не е долга.
Личотијата како карактер на светот
Во време кога сè се продава како слика, а малку нешта се проверуваат како вредност, овие пословици звучат неочекувано современо. Денес убавината е индустрија, филтер, пазар, објава, бренд. Но народната мудрост одамна знаела дека убавината без разум, без скромност, без добрина и без мера лесно се претвора во своја спротивност.
Затоа пословиците за убавината-личотијата не се само мали фолклорни украси. Тие се огледало во кое се гледа една стара човечка вистина: убавото нè привлекува, но не секое убаво нè спасува. Она што ја крепи куќата, животот и човекот најчесто не е највидливото, туку најтрајното – добриот збор, чистиот образ, мирната мисла, разумната мерка и личотата што не се покажува, туку се живее.
Во таа смисла, убавината што ни недостасува не е само убавина на лице, тело, предмет или пејзаж. Ни недостасува убавина на однесување, на говор, на јавен живот, на човечка пристојност. Ни недостасува личотија што не позира. Ни недостасува онаа едноставна, народна, тивка убавина што не прави врева, ама прави светот да биде поподнослив.
Македонски народни пословици за убавината-личотијата
- Со сила убавина не бива.
- Старо за прилика, младо за убавина.
- Трпи баба за убавина.
- Убавина пазар собира, а груботија куќа врте.
- Убаина не се јади, само со очи се гледа.
- Убајна куќа не крепит.
- Личната мома се големеит со личотата.
- Личната мома со личотата се продаа.
- Личоќа пазар збира, куќа не чува.
Пословици од народите на светот за убавината-личотијата
- Убавината на лицето се наоѓа во убавината на карактерот. (Арапска)
- Само слепиот прашува зошто го сакаме она што е убаво. (Данска)
- Сиромавиот од убавината има само непријатности. (Финска)
- Убавината и скромноста, мудроста и богатството, младоста и постојаноста, староста и здравјето ретко кога одат заедно. (Француска)
- Не го заведува човека само убавината на телото; исто така може да го заведе и убавината на духот. (Кинеска)
- Не е убаво она што е големо, туку е големо она што е убаво. (Латинска)
- Никој не е толку грд себе си да не се смета за убав. (Унгарска)
- Позајмената убавина не може долго да трае. (Холандска)
- Кој и служи на убавината лесно станува нејзин роб. (Германска)
- Не е убаво она што е убаво, туку она што нам ни се допаѓа. (Италијанска)
- На љубовта убавината не и е потребна. (Српска)
- Тешко на онаа убавина што разум нема. (Полска)
- Убавата песна никогаш не е долга (Финска)
