Самокритичноста не е навика човек да се омаловажува себеси, ниту вежба во постојано незадоволство. Таа е нешто потешко, поретко и поскапоцено: способност да се видиш себеси со истата строгост со која го гледаш светот, но без суровост, без самопрезир и без театрално покајание.

Да се биде критичен е релативно лесно. Светот секогаш нуди доволно поводи: туѓи слабости, туѓи заблуди, туѓи промашувања, јавни ликови што се надминуваат себеси во празнословие, системи што се распаѓаат токму таму каде што најмногу ветуваат ред. Но да се биде самокритичен – тоа веќе бара внатрешен критериум. Не туѓа мерка, не дневна мода, не морализирање пред огледало, туку сопствено чувство за вредно и невредно, за вистинито и лажно, за достоинствено и недостојно.

Затоа самокритичноста не е спротивност на самодовербата. Напротив, таа е нејзина зрелост. Само човек што има внатрешна цврстина може да си признае дека не е завршен, дека не е секогаш во право, дека не е само жртва на околностите, туку понекогаш и соучесник во сопствените заблуди.

Да се критикува и да се преиспитува

Да си еднакво критичен и самокритичен – тоа е едно од најпрепознатливите обележја на човек што постојано осознава и досознава, испитува и преиспитува, оценува и преоценува. Можно ли е тоа? Се разбира, но само ако човек не живее според позајмена совест. Само ако има сопствен критериум за она што го опкружува и за она со што други го опкружиле.

Без таков критериум критиката лесно станува напад, а самокритиката – поза. Претераната критичност создава човек кој секогаш знае што не чини кај другите, но никогаш не стигнува до себеси. Претераната самокритичност, пак, создава човек што не се поправа, туку се казнува. И едното и другото се промашување на мерката.

Вистинската самокритичност не е самоуништување. Таа не бара човек да се прогласи за безвреден, туку да биде буден пред сопствените слабости. Не да си ја одземе силата, туку да ја прочисти. Не да се одрече од себеси, туку да се направи попрецизен, поисправен, поодговорен.

Токму затоа самокритичниот човек не мора секогаш да зборува за својата самокритичност. Таа се гледа во начинот на кој создава, во начинот на кој го поправа создаденото, во начинот на кој не се вљубува слепо во сопствената мисла. Јас сум доволно самокритичен при создавањето и критичен спрема создаденото. Тоа не е скромност за публика, туку работна дисциплина на духот.

Сократовската непријатност на незнаењето

Самокритичноста започнува таму каде што човек престанува да се брани од вистината за себе. Сократовата мисла – „Јас не сум мудар, и тоа го знам; други не се мудри, и тоа не го знаат“ – останува една од најострите формули за човечката заблуда. Не е најопасен оној што не знае, туку оној што не знае дека не знае.

Во енциклопедискиот преглед за Сократ, неговата филозофска големина е врзана токму со испитувањето на етичките прашања и со методот на преиспитување. Тоа не е случајно. Самокритичноста е, пред сè, етичка состојба. Таа не прашува само „дали сум успешен?“, туку „дали сум исправен?“, „дали сум чесен?“, „дали сум доволно буден за сопствените мотиви?“.

Балтазар Грацијан, со својата сурова барокна прецизност, предупредува дека со самиот себе не треба да се биде незадоволен, зашто тоа е малодушност; уште помалку треба да се биде задоволен, зашто тоа е глупост. Во таа реченица има цела психологија на мерката. Човекот што постојано се презира не се подобрува. Човекот што постојано си аплаудира не расте. Меѓу тие две слабости се наоѓа тешката, но плодна состојба на самокритичноста.

Огледалото не е виновно

Лев Толстој точно забележува дека за да може човек да се поправи самиот себеси, мора да признае дека не е добар, а тоа никој не го сака. Во тоа „никој не го сака“ е содржана речиси целата човечка драма. Ние сакаме поправка без признание, промена без болка, раст без рана. Сакаме подобар живот, но не секогаш и подобар карактер.

Мари фон Ебнер-Ешенбах го фаќа истиот парадокс од друг агол: подготвени сме самите себеси да се прекориме, под услов во тоа со нас никој да не се согласи. Тоа е еден од најфините облици на суета. Човек си дозволува самокритика како контролирана претстава, но веднаш се повлекува ако друг ја прифати сериозно. Тогаш самокритиката престанува да биде украс и станува испит.

Малколм д Шазал духовито вели дека мајмуните се посупериорни од човекот во едно: кога мајмунот се гледа во огледало, тој гледа мајмун. Човекот, пак, во огледалото често гледа оправдување, биографија, неправда, потенцијал, судбина, исклучок – сè, само не она што навистина стои пред него.

Огледалото не е виновно. Виновна е нашата потреба да го уредиме одразот пред да го признаеме.

Почетокот на реформата

Џорџ Бернард Шо рекол дека најголемите реформатори што светот ги имал биле оние кои со реформи почнале од самите себе. Тоа е реченица што денес звучи речиси непристојно, зашто живееме во време во кое сите имаат план како да се поправи светот, но ретко кој има трпение да ја поправи сопствената реакција, сопствената ароганција, сопствената мрзеливост, сопствениот јазик.

Пол Брантон ја кажува истата вистина на друг начин: повеќето луѓе сонуваат да ја подобрат својата среќа; малкумина се трудат да се подобрат самите себеси. Тоа е разликата меѓу желба и работа. Среќата често ја замислуваме како надворешна корекција на животот: подобра околност, подобар исход, подобар распоред на случајностите. Но самокритичноста прашува нешто понезгодно: што ако дел од несреќата е и во начинот на кој мислам, реагирам, избирам, молчам или зборувам?

Во таа смисла, самокритичноста не е приватна слабост, туку јавна доблест. Човек што не умее да се преиспитува лесно станува опасен кога ќе добие моќ, публика, функција, влијание или само доволно гласна самоувереност.

Строгост кон себе, благост кон другиот

Серен Кјеркегор укажува на една од најдлабоките морални нерамнотежи: повеќето луѓе се субјективни спрема себеси, а објективни спрема другите, додека за нивно добро би требало да биде обратно. Со себе сме адвокати, со другите судии. За себе имаме контекст, објаснување, тежок ден, лошо детство, неправеден систем, погрешно разбрана намера. За другиот имаме пресуда.

Конфучиј, со својата едноставна строгост, вели дека џентлменот се обвинува себеси, додека обичниот човек обвинува други. А кога ќе видиш добар човек, обиди се да го надминеш неговиот пример; кога ќе видиш лош човек, испитај дали и ти ги имаш истите грешки. Тоа е можеби најпрактичната формула на самокритичноста: другиот да не биде само повод за восхит или осуда, туку огледало за сопствено мерење.

Латинската поговорка „Бидете строги спрема себеси, а благи спрема другите“ не бара од нас наивност. Таа бара ред во моралната енергија. Строгоста прво треба да мине низ сопствениот праг. Дури потоа има право да зборува за туѓите дворови.

Јован Јовановиќ Змај, со својата народна острина, ја пресекува работата речиси без милост: многумина велат „немам среќа“, но никој да се сети понекогаш да рече дека нема памет. Во таа навидум шеговита забелешка има сериозна дијагноза. Човекот полесно прифаќа дека светот му должи, отколку дека тој самиот нешто не разбрал.

Самокритичноста како зрелост

Премногу сум свесен за недостатоците на видот на кој му припаѓам за да му се лутам на кој било негов член. Тоа не значи рамнодушност кон злото, ниту простување на секоја слабост. Напротив: лекот е да се фати човек во костец со злото кога ќе го види, но без потреба да го повреди сторителот како човек. И самиот не би сакал да бидам повреден поради грешките што непрестано ги правам.

Овде самокритичноста станува нешто повеќе од лична особина. Таа станува цивилизациски услов за нормален разговор. Само оној што ја знае сопствената кршливост може да биде праведен кон туѓата. Само оној што се поправал себеси знае колку е тешко да се поправи друг. Само оној што некогаш навистина се засрамил пред сопствената грешка има право да зборува за одговорност без да стане крволочен моралист.

Самокритичноста, конечно, не е темна дисциплина. Таа е начин човек да остане жив во мислата, а не закопан во сопствената непогрешливост. Таа нè штити од најопасната сиромаштија – сиромаштијата на човек што мисли дека нема што повеќе да научи за себе.

Критичноста без самокритичност е гордост со аргументи. Самокритичноста без критичност е вина без хоризонт. Само нивната рамнотежа создава човек што не бега ни од светот, ни од себе.

Кажале за самокритичноста

Јас сум доволно самокритичен при создавањето и критичен спрема создаденото. Јас не сум мудар, и тоа го знам; други не се мудри, и тоа не го знаат.
Сократ

Со самиот себе не треба да се биде незадоволен, зашто е тоа малодушност. Уште помалку треба да се биде задоволен, зашто е тоа глупост.
Балтазар Моралес о Грацијан

За да може да се поправи самиот себеси, човекот мора да признае дека не е добар, а тоа никој не го сака.
Лев Николаевич Толстој

Ние сме подготвени самите себеси да се прекориме, под услов во тоа со нас никој да не се согласи.
Мари фон Ебнер-Ешенбах

Мајмуните се посупериорни од човекот во ова: кога мајмунот се посматра во огледало, тој гледа мајмун.
Малколм д Шазал

Најголемите реформатори што светот ги имал биле оние кои со реформи почнале од самите себе.
Џорџ Бернард Шо

Повеќето луѓе сонуваат само за тоа да ја подобрат својата среќа; малкумина се трудат да се подобрат самите себеси.
Пол Брантон

Премногу сум свесен за недостатоците на видот на кој му припаѓам за да му се лутам на кој било негов член.
Мојот лек е: да се фатам во костец со злото кога ќе го видам, не повредувајќи го сторителот на злото, исто како што ни самиот не би сакал да бидам повреден поради грешките кои непрестано ги правам. Во огромно мнозинство луѓето се спрема себе си субјективни, а спрема другите објективни, додека, за свое добро, би требало да се однесуваат спротивно.

Серен Кјеркегорд Џентлменот се обвинува себеси, додека обичниот човек обвинува други.
Конфучиј

Кога ќе видиш некој добар човек, обиди се да го надминеш неговиот пример. Кога ќе видиш некој лош човек, испитај дали и ти ги имаш истите грешки.
Конфучиј

Многумина велат: „Немам среќа!“ Но ниеден да се сети Па некогаш и тоа да го рече Дека нема-памет. Јован Јовановиќ Змај Бидете строги спрема себеси, а благи спрема другите.
Латинска поговорка