Омразата не е само силна одбојност. Таа е внатрешно затемнување на човекот. Не почнува секогаш со викотница, ниту со отворен напад. Понекогаш почнува тивко – со завист што не сака да се признае, со повреда што не знае да се изговори, со љубомора што сама себе се храни, со себичност што сè мери според сопствениот интерес, или со љубов што останала без одговор и потоа се претворила во горчина. Кога еднаш ќе пушти корен, омразата не го јаде само оној кон кого е насочена. Најнапред го јаде оној што ја носи во себе.
Кога омразата молчи, а сепак зборува
Најопасната омраза не е секогаш онаа што се извикува. Има омраза што се докажува со молк. И со премолк. Со оттурнување. Со намера некого да оттурнеш од видикот, од разговорот, од човечкото достоинство. Затоа и значењето на омразата не треба да се сфаќа само како моментна лутина, туку како длабока и трајна непријателска одбојност. Таа не е обично несогласување. Таа е состојба во која човекот почнува да му го одзема човечкиот лик на другиот.
Говорот на омразата, пак, секогаш се препознава. Тој е валкан, празнозборен, жолчен. Во него нема мисла, има само набој. Нема вистина, има само намера да се понижи. Нема мерка, нема запирка, нема точка. И токму затоа е срамен. Не затоа што е гласен, туку затоа што е духовно сиромашен. Оној што мрази најчесто мисли дека покажува сила. А всушност покажува дека внатрешно веќе се распаѓа.
Народната мудрост одамна ја прочитала омразата
Народот, и кај нас и на други места, одамна знаел дека омразата не создава ништо трајно. Затоа македонската мисла ја памети реченицата: „Благост ја порази омразата.“ Во неа има повеќе животно искуство отколку во многу долги расправи. Слична е и старозаветната поука: ако ти е гладен непријателот, дај му леб, а ако е жеден, дај му вода. Таа мисла не е сентименталност, туку морална дисциплина – да не станеш ист како она што те напаѓа. Ваквата формулација навистина се среќава во Пословици 25:21-22.
И другите култури, секоја на свој јазик, ја кажуваат истата горчлива вистина. По голема омраза, велат, често останува барем мала. Омразата е мајка на неправдата. Силната љубов знае да роди и силна омраза кога ќе биде изневерена. Во тие поговорки не е важна само етнографската боја. Важно е што низ различни цивилизации постојано се повторува истото предупредување: омразата не е само чувство, туку сила што го расипува расудувањето и ја оттурнува правдата.
Ниту религијата, ниту филозофијата не ја оправдуваат
Речиси и да нема голема духовна традиција што ја слави омразата. Напротив. Во Дхамапада стои една од најстарите и најчисти формули на човечка зрелост: омразата не се смирува со омраза, туку со не-омраза. Тоа не е наивност. Тоа е сознание дека секое враќање со иста мера ја продолжува заразата. А во Ишавасја Упанишада се појавува уште подлабока мисла: оној што ги гледа сите суштества во себе, и себе во сите суштества, не знае за омраза. Тоа е филозофска формула за човечка поврзаност – кога ќе го препознаеш другиот како дел од истата кревка стварност, потешко ти е да го оттурнеш во бездната на презирот.
Тука, всушност, доаѓаме до најважното. Омразата секогаш почнува со намалување на другиот. Благоста, пак, почнува со признавање дека и другиот е човек. Затоа благоста не е слабост. Таа е повисок облик на внатрешна сила. Многу е полесно да оттурнеш, да навредиш, да оттуриш со молк. Потешко е да не дозволиш раната во тебе да стане отров.
Што останува по омразата
Омразата длабоко унижува. Ранува до беспомошност. Но нејзината најстрашна последица е што го претвора човекот во затвореник на туѓото присуство. Оној што мрази мисли дека го оттурнал другиот, а всушност го вселил во себе како темен станар. И колку повеќе го храни, толку повеќе самиот се празни.
Затоа пизмата не е само однос кон некого. Таа е пораз на внатрешниот ред. И токму затоа секоја вистинска човечка култура – од народната поговорка до светите книги и филозофските расправи – предупредува на истото: омразата не е знак на моќ, туку знак дека човекот дозволил во него да надвладее она што е пониско од него.
А кога ќе дојде тој миг, останува само едно сериозно прашање: дали ќе продолжиме да ја храниме омразата, или ќе се обидеме да го спасиме човекот во себе пред да биде предоцна?
Народни пословици и поговорки за омразата – пизмата
Македонски народни пословици
Благост ја порази омразата.
Од Бога е речено: ако е гладен оној што те мрази, дај му леб, и ако е жеден, дај му вода.
Го клукнала и волкот змија.
Омразата помеѓу овчарот и песот му ја полни устата на волкот.
Пословици од народите на светот
После голема омраза секогаш ќе остане мала омраза. (традиционално се наведува како кинеска)
Омразата и парите не му се покажуваат на целиот свет. (традиционално се наведува како германска)
Омразата на непријателот ни покажува колку вредиме; љубовта на пријателите ни покажува колку за нив вредиме. (традиционално се наведува како руска)
Омразата е мајка на неправдата. (традиционално се наведува како германска)
Никогаш омразата не се отстранува со омраза. Само благоста брише секоја омраза. Тоа е вечен закон. (Дхамапада)
Омразата и гневот полека стареат. (традиционално се наведува како германска)
Силната љубов раѓа сто пати посилна омраза. (традиционално се наведува како јапонска)
Омразата и зависта го прошируваат пеколот. (традиционално се наведува како германска)
Оној што сите суштества ги гледа во себе и себе си во сите суштества, тој не знае за омраза. (Ишавасја Упанишада)
