Падот на Виктор Орбан во Унгарија е европски политички настан со балкански одек затоа што моделот на Орбан одамна престана да биде локална унгарска појава. Тој стана прирачник за владеење: контрола врз медиуми, дисциплинирање на институции, партиско-економски кругови, националистичка реторика, селективен суверенизам и постојано претворање на политиката во битка меѓу „народот“ и „непријателите“.
Победата на Петер Маѓар и партијата Тиса, која според конечните резултати обезбеди 141 од 199 места во унгарскиот парламент, ја отвори најтешката задача: не само смена на власта, туку демонтирање на системот што власта го оставила зад себе. Тоа е разликата меѓу изборен пораз и вистинска демократска промена. Првото се случува на гласачко место. Второто се случува во судството, медиумите, јавните претпријатија, обвинителството, партиските економски мрежи и во политичката култура.
Кога популистот паѓа, системот не паѓа автоматски
Најлесно е да се каже дека Унгарија го победила Орбан. Поточно е да се каже дека унгарските граѓани му го одзеле политичкиот мандат. Но системот што Орбан го создаваше шеснаесет години не исчезнува со една изборна вечер. Тој останува во именувањата, во законите, во медиумските навики, во економските привилегии, во лојалните институции и во стравот на луѓето што со години учеле дека моќта не се предизвикува.
Се поставува токму таа суштина: идната унгарска власт се соочува со задача што личи повеќе на промена на режим отколку на обична промена на влада. Во текстот се потенцира дека Орбановата политичко-економска структура навлегла во институциите, медиумите, универзитетите и локалната власт, што значи дека новата власт нема да може да владее демократски ако прво не го расчисти теренот од старите механизми на зависност.
Тоа е првата лекција за Македонија: популизмот не се мери само според изборниот резултат. Се мери според тоа колку длабоко успеал да ја промени државата во партиски апарат. Кога граѓанинот не знае дали институцијата му служи нему или на партијата, веќе не зборуваме само за лоша власт. Зборуваме за заробена држава.
Победата над популизмот не е магичен рецепт
Една важна заблуда: нема едноставен „унгарски рецепт“ што може механички да се пренесе во секоја земја. Не е доволно опозицијата само да се обедини. Не е доволно само да зборува за корупција. Не е доволно само да чека народот да се измори. Маѓар успеал затоа што го разбрал системот што го напаѓа, затоа што бил присутен на терен, затоа што успеал корупцијата да ја преведе од апстрактен збор во секојдневен проблем – во здравство, образование, животен стандард и чувство дека државата е ограбена пред очите на граѓаните.
Тоа е втората лекција за Македонија: антипопулизмот не може да биде елитистичко мрморење од центарот на Скопје. Не може да биде морална поза без организација. Не може да биде само „ние сме нормални, тие се опасни“. Ако граѓанинот не почувствува што конкретно губи од корупцијата, од партизацијата, од медиумската манипулација и од политичката клиентела, тогаш борбата против популизмот останува разговор меѓу веќе убедените.
Победата над популизмот бара присуство, јазик што луѓето го разбираат, јасна понуда, храброст да се влезе во провинцијата и способност да се поврзат големите демократски зборови со малите секојдневни неправди. Луѓето не гласаат само за „владеење на правото“ како правнички термин. Гласаат кога ќе разберат дека поради невладеење на правото немаат лек, немаат правда, немаат фер тендер, немаат достоинствена плата и немаат институција што ќе ги заштити.
Балканската сенка на Орбановиот модел
Третата тема е уште почувствителна: Орбановиот модел не беше само домашна унгарска конструкција, туку тој ги потресува Белград, Бања Лука и Скопје, бидејќи Будимпешта со години градела политички, економски и инфраструктурни врски со балкански актери блиски до националистички и проруски струи. Притоа, се посочува на унгарските инвестиции во телекомуникации, енергетика, банкарство, авијација и инфраструктурни коридори, како дел од поширок обид за влијание во регионот.
На тој план Македонија мора да биде особено внимателна. Не секоја странска инвестиција е закана. Не секој кредит е политичка стапица. Не секоја регионална соработка е геополитички ризик. Но кога капиталот, медиумите, телекомуникациите, инфраструктурата и партиските врски почнуваат да се движат во ист правец, тогаш економијата престанува да биде само економија. Станува инструмент на влијание.
Унгарските директни странски инвестиции во Западен Балкан, според Белградскиот центар за безбедносна политика, пораснале од 690 милиони евра во 2016 година на 2,4 милијарди евра во 2025 година, со цел да се зголеми унгарското влијание во регионот. Во истиот текст се споменува и присуството на групацијата 4iG во телекомуникацискиот сектор, вклучувајќи ја и One Macedonia Telecommunications, како и пошироката безбедносна чувствителност на тој сектор.
Во земја како Македонија, каде институциите често се слаби, јавната дебата лесно се загадува, а партиските врски знаат да бидат поважни од законите, ваквите прашања не смеат да се третираат ниту со хистерија, ниту со наивност. Потребна е трезвена државна анализа: кој влегува во стратешки сектори, со каков капитал, со какви политички врски, со каква регулаторна контрола и со какви безбедносни последици.
Македонскиот проблем: држава што лесно се врзува, тешко се одврзува
Македонија има една хронична слабост: често не препознава навреме кога политичката зависност се пакува како инвестиција, кога геополитичкото влијание се продава како пријателство, а кога корупцијата се крие зад зборови како „развој“, „стратешко партнерство“ или „брза реализација“.
Токму тука унгарската лекција станува македонска. Орбановиот модел покажува дека државата може да се зароби без тенкови, без забрани и без формално укинување на изборите. Доволно е да се купат медиумски наративи, да се дисциплинираат институции, да се изградат лојални бизнис-кругови, да се претвори јавниот интерес во партиска сопственост и да се убеди народот дека секоја критика е предавство.
Тоа е најопасната форма на политичка контрола, затоа што се случува постепено. Еден закон, едно именување, еден тендер, една медиумска кампања, еден кредит, една „стратешка“ одлука без јавна расправа. И по некое време граѓанинот открива дека живее во држава во која сè формално постои – Собрание, судови, медиуми, избори, регулатори – но ништо не функционира како независен систем.
Што треба да научи Македонија?
Македонија не треба да чека да падне нечиј модел во Будимпешта за да сфати дека демократските институции не се декоративен дел од државата. Тие се нејзината носечка конструкција. Ако судството е партизирано, ако медиумите се клиентелистички, ако јавните набавки се затворени, ако регулаторите молчат, ако телекомуникациската и енергетската инфраструктура се третираат како обична стока, тогаш државата не е само слаба. Таа е изложена.
Затоа прашањето не е дали Македонија ќе го „копира“ унгарскиот пресврт. Прашањето е дали Македонија ќе разбере дека борбата против популизмот не почнува на избори, туку многу порано: во образованието, во медиумската писменост, во обвинителството, во транспарентноста на капиталот, во отпорот кон политичката корупција и во способноста граѓанинот да не ја продава својата слобода за краткорочна партиска услуга.
Унгарија денес има шанса да го демонтира наследството на Орбан. Македонија има шанса да не дозволи такво наследство повторно да ѝ стане политичка судбина. Разликата е огромна. Едно е да лекуваш заробена држава. Друго е навреме да спречиш државата да биде заробена.
Ако има вистинска лекција од Будимпешта, таа не е дека секој популист може лесно да биде победен. Лекцијата е дека популистот станува најопасен кога општеството престанува да го гледа системот што тој го гради зад своите зборови. А Македонија, ако сака да остане демократска и европска држава, мора да гледа токму таму – зад зборовите, зад парите, зад инвестициите, зад сојузите и зад насмевките на политичарите што секогаш велат дека го спасуваат народот додека ја приватизираат државата.
