Блискиот Исток повторно влезе во опасна зона во која еден воен инцидент може да стане регионална криза. По уривањето на американски хеликоптер AH-64 „Апачи“ во близина на брегот на Оман, Соединетите Американски Држави изведоа удари врз ирански цели кај Ормускиот теснец, а Иран возврати со ракети и беспилотни летала насочени кон американски воени позиции во регионот.
Она што на прв поглед изгледа како уште една епизода од долгата американско-иранска пресметка, всушност е потсетување дека Ормускиот теснец не е само географска точка на мапата. Тој е нерв на светската енергетска безбедност, простор низ кој воената пресметка веднаш станува економска, дипломатска и психолошка криза.
Од паднат хеликоптер до американски удари
Според соопштението на американската Централна команда, двајца членови на екипажот на американски AH-64 „Апачи“ биле спасени на 8. јуни, откако хеликоптерот паднал во море додека патролирал во регионалните води, во близина на брегот на Оман. CENTCOM наведе дека екипажот бил извлечен за околу два часа и дека причината за инцидентот се истражува.
Американскиот претседател Доналд Трамп потоа изјави дека ирански дрон го погодил хеликоптерот, а во дел од медиумските извештаи се наведува дека дронот се заглавил во леталото без веднаш да експлодира. Таквите детали, колку и да звучат драматично, треба да се читаат внимателно: официјалниот американски воен извор ја потврдува спасувачката операција и падот на хеликоптерот, додека точната механика на ударот и понатаму останува предмет на истрага.
Веќе на 9. јуни CENTCOM соопшти дека американските сили извеле удари во самоодбрана врз ирански позиции. Целите, според американската команда, биле системи за воздушна одбрана, станици за копнена контрола и радари за надзор во близина на Ормускиот теснец. Операцијата била изведена со прецизна муниција од авиони на американското Воено воздухопловство и Морнарицата.
Техеран возврати, регионот се вознемири
Иран одговори со ракети и беспилотни летала, наведувајќи дека цел на нападите биле американски воени бази и интереси во Јордан, Кувајт и Бахреин. Иранските државни медиуми објавиле дека силни експлозии биле слушнати на островот Кешм, во Бандар Абас и во Џаск – три чувствителни точки долж иранскиот брег кај Ормускиот теснец.
Американски функционер, цитиран од Reuters, наведе дека прелиминарните проценки покажуваат оти речиси сите ирански ракети и дронови биле пресретнати пред да ги погодат целите. Засега нема официјални извештаи за поголема штета или жртви во американските објекти.
Техеран, пак, порача дека ја преиспитува иднината на преговорите со Вашингтон. Иранскиот портпарол на Министерството за надворешни работи, Есмаил Багаи, ги обвини САД и Израел за кршење на прекинот на огнот и порача дека дипломатијата не може да се води под притисок на постојани воени удари. Таа формулација ја открива суштината на моментот: и двете страни зборуваат за одбрана, но дејствуваат во логика на ескалација.
Ормутскиот теснец како светска нервна точка
Ормутскиот теснец е еден од најважните поморски премини во светот за транспорт на нафта и гас. Затоа секој удар во неговата близина не останува локална воена вест. Тој веднаш се чита во берзите, во цената на енергенсите, во дипломатските канцеларии и во стравот од поширок судир.
Тоа веќе се случи. Светските пазари реагираа нервозно, а цената на нафтата порасна по новата размена на удари меѓу САД и Иран. Reuters објави дека Brent нафтата се движела нагоре, додека глобалните берзи бележеле пад под притисок на обновените непријателства.
За Вашингтон ова е прашање на заштита на сопствените сили и слободата на пловидба. За Техеран тоа е одговор на американското воено присуство и ударите врз иранска инфраструктура. За земјите од Заливот, пак, ова е кошмарна географија: тие можат да не бидат главни актери во конфликтот, а сепак да станат негово бојно поле.
Опасноста не е само во ракетите
Најопасниот дел од оваа криза не е само бројот на истрелани ракети или погодени радари. Опасноста е во брзината со која секоја страна ја претвора својата верзија на настаните во оправдување за нов чекор. Кога воениот јазик ќе ја преземе дипломатијата, прекинот на огнот станува збор што постои на хартија, а не на терен.
Трамп веќе порача дека Иран предолго чекал со договор и дека ќе ја плати цената. Иран, од друга страна, сигнализира дека нема намера да преговара додека го чувствува американскиот притисок како воена закана. Во таков распоред, секој следен инцидент може да биде претставен како „нужен одговор“ – токму фразата со која војните најчесто се шират.
Засега, најважно е што нема потврдени големи жртви во американските бази и што дел од каналите за посредување, особено преку земји од регионот, сè уште не се затворени. Но Ормускиот теснец повторно покажа дека мирот таму не се мери со декларации, туку со воздржаност. А таа, во овој момент, е најреткиот ресурс.
