Кога еден прекин на огнот се опишува како пациент со „еден процент шанса за преживување“, тоа веќе не е дипломатска формула, туку предупредување дека политиката повторно стои на работ на воена одлука. Американскиот претседател Доналд Трамп ја употреби токму таа слика за примирјето меѓу САД и Иран, откако го отфрли последниот предлог од Техеран како слаб, неприфатлив и, со неговиот груб речник, „парче ѓубре“.
Според Асошиејтед прес, Трамп изјавил дека примирјето е „на апарати“ откако ја одбил најновата иранска понуда, тврдејќи дека во неа недостасуваат клучни нуклеарни отстапки. Истата линија ја пренесоа и CBS News и Bloomberg Adria.
Дипломатија што звучи како закана
Во класична дипломатска криза зборовите се мерат. Во оваа, тие се фрлаат како политичко оружје. Трамп, зборувајќи во Белата куќа, рече дека не го ни дочитал иранскиот одговор затоа што, според него, бил губење време. На прашањето дали примирјето сè уште важи, тој го опиша како „неверојатно слабо“ и „на апарати“.
Ова не е само стилска грубост. Во меѓународната политика, ваквите формулации имаат ефект: им испраќаат порака на сојузниците, на противникот, на пазарите и на домашната јавност. Кога претседателот на САД вели дека примирје со Иран е пред распаѓање, тоа не останува во просторијата во која е изговорено. Тоа веднаш станува сигнал за воени штабови, дипломати, берзи, нафтени пазари и држави што зависат од безбедноста на Персискиот Залив.
Што е спорно во иранскиот предлог?
Суштината на спорот е во нуклеарното прашање и во поширокиот регионален пакет што Техеран го поставува како услов. Според АП, Вашингтон бара големо повлекување на иранските нуклеарни активности и решение за високо збогатениот ураниум, додека Иран инсистира дека има право на збогатување и тврди дека неговата нуклеарна програма е мирољубива.
Иран, според истиот извештај, бара укинување на санкциите, одмрзнување на средства, воени репарации, признавање на неговата суверена контрола врз Ормускиот Теснец и крај на војната меѓу Израел и Хезболах. Американската страна, пак, го смета тој пакет за премногу широк и недоволен во делот што за Вашингтон е суштински – нуклеарната безбедност.
Тука се гледа класичниот јазол на блискоисточната дипломатија: едната страна зборува за суверенитет, санкции и регионална рамнотежа; другата за нуклеарен ризик, безбедност на сојузниците и слободна пловидба. Кога секој проблем е врзан за сите други проблеми, договорот станува речиси невозможна сложувалка.
Ормускиот Теснец – мал простор со огромна тежина
Оваа криза не е локална. Ормускиот Теснец е една од најважните енергетски артерии во светот, а неговото затворање или ограничување веднаш се претвора во глобален економски шок. АП наведува дека застојот во дипломатијата и размените на оган можат повторно да го турнат Блискиот Исток во отворена војна и да ја продолжат светската енергетска криза. }
Затоа Трамп, паралелно со заканувачката реторика кон Иран, зборува и за цените на горивата. Тој најави поддршка за привремено суспендирање на федералниот данок на бензин во САД, обидувајќи се да ја ублажи домашната цена на кризата. Но такви мерки, колку и да се политички корисни, не го решаваат изворот на проблемот: геополитичкиот судир околу теснецот, санкциите, нуклеарната програма и военото присуство во регионот.
Пакистан како посредник, Кина како тивок фактор
Во заднината на кризата се движат и други актери. Иран, според АП, го испратил својот одговор на американскиот предлог преку пакистански посредници, а Пакистан продолжува да бара компромис преку можен меморандум што би отворил пат кон поширок дијалог. Истовремено, Трамп се очекува да ја искористи посетата на Кина за да побара од Пекинг притисок врз Техеран, бидејќи Кина е најголем купувач на санкционирана иранска нафта.
Тоа ја прави кризата уште посложена. САД и Иран не се сами во собата. Во неа, видливо или невидливо, се Израел, Кина, Пакистан, земјите од Заливот, европските сојузници, енергетските пазари и сите оние што би ја платиле цената ако Ормускиот Теснец остане затворен или ако примирјето се распадне.
Реториката на Трамп и ризикот од самопророштво
Трамп често ја користи острата реченица како преговарачка алатка. Неговата логика е јасна: со максимален притисок да се принуди другата страна на отстапка. Но во конфликт со Иран, таа техника има опасен раб. Ако противникот го доживее јавното понижување како политичка неможност за повлекување, зборовите можат да ја затворат вратата што дипломатијата се обидува да ја остави полуотворена.
Од друга страна, и Техеран игра со високи влогови. Барањата за санкции, репарации, контрола врз теснецот и регионални безбедносни гаранции не се технички забелешки, туку политички пакет со кој Иран се обидува да ја претвори кризата во преговори за нов регионален однос на сили. Во таква поставеност, примирјето е повеќе пауза меѓу две можни ескалации отколку стабилен договор.
Светот чека дали „апаратите“ ќе продолжат да работат
Најопасните моменти во меѓународната политика не се секогаш оние кога сите зборуваат за војна. Понекогаш најопасни се токму деновите на формално примирје, кога фронтовите молчат, но ниту една страна не верува дека другата навистина се повлекува. Така изгледа оваа криза: договор има, но доверба речиси нема.
Затоа прашањето не е само дали Трамп ќе го прифати или одбие следниот ирански предлог. Прашањето е дали страните воопшто имаат простор да се повлечат без да изгледаат поразено пред сопствената јавност и пред сојузниците. Ако нема таков простор, тогаш и најмал инцидент може да стане повод за нова ескалација.
Примирјето „на апарати“ е слика што звучи драматично, но можеби токму затоа е политички точна. Во моментов, мирот не живее од доверба, туку од страв од последиците ако умре. А тоа е најкревкиот вид мир.
