Тирана под притисок: протест што одамна не е само еколошки
Албанија денес не изгледа како земја што се расправа само околу еден туристички проект. Пред парламентот во Тирана, каде што демонстрантите се судрија со полицијата, се виде нешто поголемо: судир меѓу ветената европска иднина, приватниот интерес на големи инвеститори и чувството на граѓаните дека јавниот простор се троши без нивна согласност.
Полицијата употреби солзавец, водени топови и спреј со бибер за да ја растера групата демонстранти што се собра пред албанскиот парламент додека пратениците влегуваа на седница. Дел од протестантите фрлаа јајца, брашно, камења и други предмети, а беа оштетени и полициски возила. Според дел од извештаите, има повредени полицајци и демонстранти, а 18 лица се приведени. Reuters јави за употреба на солзавец и водени топови, додека Associated Press пренесе дека судирите се дел од повеќенеделните протести против контроверзниот крајбрежен проект поврзан со Џаред Кушнер.
Ова веќе не е протест што може лесно да се смести во рамката „за“ или „против“ развој. Во албанскиот случај, зборот развој стана политички експлозивен затоа што се врзува за заштитени подрачја, за недоволна транспарентност, за владеење на правото и за прашањето кој има право да одлучува за брегот – државата, инвеститорот или граѓаните.
Од фламинга до парламент: како природата стана политичка граница
Протестите почнаа како отпор кон плановите за луксузен туристички комплекс на албанското крајбрежје, поврзан со Џаред Кушнер, зет на американскиот претседател Доналд Трамп. Во средиштето на спорот се Сазан, Звернец и подрачјето Вјоса-Нарта – чувствителен природен простор со лагуни, мочуришта, песочни дини и живеалишта на фламинга и други заштитени видови. На Panoptikum оваа тема веќе беше отворена како прашање дали луксузот може да дојде со цена што ја плаќа јавниот интерес, а денешните сцени во Тирана покажуваат дека таа цена сега е и политичка.
„Фламинго револуцијата“, како што медиумите и активистите го нарекоа движењето, ја доби својата симболика токму од природата што треба да биде заштитена, а не претворена во декор за елитен туризам. Но симболот брзо ја надмина еколошката рамка. Фламингото стана знак на поширок граѓански отпор – против корупција, нетранспарентни договори, политичка самоволност и модел на развој во кој локалната заедница дознава последна за одлуките што најмногу ја засегаат.
Токму затоа судирите пред парламентот не се само безбедносна вест. Тие се симптом на акумулирана недоверба. Кога граѓаните чувствуваат дека институциите не слушаат, улицата станува место каде што се бара видливост. А кога власта ја гледа улицата првенствено како нарушување на редот, тогаш политичкиот разговор брзо се претвора во полициски кордон.
ЕУ како тест, а не како декорација
Премиерот Еди Рама со години ја гради сликата на Албанија како земја што брза кон Европската Унија. Тој политички капитал не е мал. Албанија навистина напредува во пристапниот процес, а Panoptikum неодамна пишуваше дека земјата влегува во повисока фаза на преговорите со ЕУ, особено во делот на кластерот „Основи“, каде што владеењето на правото, демократските институции и јавната администрација не се формалност, туку суштина.
Токму тука се отвора најнепријатното прашање за Рама: може ли една влада истовремено да бара европска доверба и да турка проект што европратеници го гледаат како закана за природата, правната сигурност и јавниот интерес? The Guardian објави дека европратеничката Тинеке Стрик по мисија за утврдување факти предупредила дека Албанија „си игра со оган“ ако продолжи со проектот без да ги земе сериозно европските еколошки стандарди и загриженоста на граѓаните.
Тоа е суштината на спорот: ЕУ не е само знаме на прес-конференција и ветување за 2030. година. Таа е систем на правила. Ако правилата важат само откако ќе се заврши работата на теренот, тогаш европскиот пат се сведува на политички украс. А токму во тоа демонстрантите го препознаваат ризикот – да се зборува за Европа додека се практикува балканска верзија на договори зад затворени врати.
Кушнер, Рама и балканската лекција за јавниот простор
Во случајот со Кушнер-проектот има и поширока регионална лекција. Балканот со години се продава како простор на „неискористен потенцијал“, „брз развој“ и „стратешки инвестиции“. Тие зборови звучат привлечно, особено во земји што бараат капитал, работни места и меѓународно внимание. Но кога зад нив исчезнуваат јавна расправа, еколошка проценка, локално право на глас и јасна сопственост на земјиштето, инвестицијата престанува да биде развој и станува политички ризик.
Reuters претходно објави дека проектот во Звернец е оспоруван и од локални жители кои тврдат дека земјиштето е предмет на нерешени сопственички спорови. Тоа отвора уште една стара балканска рана: посткомунистичките имотни права, слабите катастри, промените на статусот на земјиштето и леснотијата со која „стратешкиот интерес“ знае да ги потисне обичните луѓе.
Затоа денешниот протест во Тирана не треба да се чита само како хаос. Да, имаше насилство. Да, институциите имаат обврска да спречат напад врз полицајци, пратеници и јавни објекти. Но власта има и друга, подлабока обврска: да објасни зошто толку голем проект во толку чувствителна зона се движи со толку малку доверба од јавноста. Во демократија, редот не се брани само со кордони. Се брани и со транспарентност.
Зошто е ова важно и за Македонија
Македонија не е надворешен набљудувач на оваа приказна. Во регионот секој судир меѓу европска реторика и домашна практика има одек. Ако Албанија, која во последниве месеци се претставува како пример за забрзан европски процес, влезе во конфликт со европските стандарди токму околу природата, јавниот интерес и владеењето на правото, тоа ќе биде предупредување за целиот Западен Балкан.
Ова е истата линија што Panoptikum ја следеше и во анализата за тоа како Балканот повторно се движи од улица. Од Нови Сад до Тирана граѓанските протести не избиваат само поради еден проект или една одлука. Тие избиваат кога луѓето ќе почувствуваат дека институциите ја изгубиле чувствителноста за јавниот интерес.
Албанија денес е исправена пред избор што не е формулиран само како „ЕУ или Кушнер“. Прашањето е посуштинско: дали државата ќе покаже дека европскиот пат значи правила, отчетност и заштита на заедничкото или ќе ја претвори европската агенда во лозинка што се користи додека се носат одлуки со стара политичка логика. Протестот пред парламентот е гласен, нервозен и во делови насилен. Но зад неговиот шум стои мирно и опасно едноставно прашање: кому му припаѓа брегот?
