Пророкот што стои на границата меѓу Стариот и Новиот Завет
Свети Јован Крстител е една од најсилните личности во христијанското предание: пророк, подвижник, Претеча и маченик. Неговиот лик стои на границата меѓу старозаветното очекување и новозаветното исполнување. Тој не ја бара светлината за себе, туку укажува на Оној што доаѓа по него. Затоа Црквата го нарекува Претеча – оној што оди пред Христос, го подготвува патот и го повикува народот на покајание.
Роден е шест месеци пред Христос, од праведните Захарија и Елисавета. Неговото раѓање и службата се поврзуваат со старозаветните пророштва на Исаија и Малахија, како и со благовестието на архангелот Гавриил до Захарија. Најдеталниот евангелски опис за неговото зачнување, раѓање и почеток на неговото место во Божјиот домострој го дава светиот евангелист Лука.
Рождеството на Претечата
Во времето кога, според очекувањето на старите пророци, требало да се роди Спасителот, Јудеја била под римска власт. Захарија и неговата жена Елисавета биле во години и немале деца, што во тогашната средина често се сметало за голема несреќа. Преданието сведочи дека тие постојано се молеле Бог да им даде рожба.
Еднаш, додека Захарија служел во храмот, му се јавил ангелот Гавриил и му објавил дека ќе добие син кој ќе се вика Јован. Во Евангелието според Лука оваа сцена е претставена како радост не само за родителите, туку и како знак дека детето ќе има посебна служба пред Господа.
Кога се родил синот, според обичајот, присутните очекувале да го носи името на таткото. Но Елисавета рекла дека ќе се вика Јован, а Захарија тоа го потврдил. Тогаш му се разрешил јазикот, зашто по ангелското јавување останал нем поради неверување, и почнал да Го слави Бога. Детето било препознаено како оној што ќе оди пред Спасителот и ќе Му го подготвува патот.
Пустината, покајанието и Јордан
Свети Јован младоста ја минал во пустината, сè до денот кога се појавил пред народот. Во својата зрелост започнал да проповеда во јудејската пустина и да го повикува народот на покајание. Неговите зборови, запишани во Евангелието според Матеј, се кратки и силни: „Покајте се, зашто се приближи царството небесно“.
Според евангелистот Лука, Јован ја започнал својата проповед во петнаесеттата година од царувањето на Тивериј, во времето на Понтиј Пилат, Ирод Антипа и другите управители на тогашниот политички поредок. Тој прво проповедал во јорданската пустина, а потоа крај реката Јордан, каде што народот доаѓал да се крсти и да го исповеда својот грев.
Јован постојано нагласувал дека неговото крштение со вода е подготовка, а не конечност. Тој не се претставувал како Месија, туку како глас во пустината. Затоа и сведочел: „По мене иде Посилен од мене; јас не сум достоен да се наведнам и да Му ги одврзам ремењата на обувките Негови. Јас ве крстив со вода, а Тој ќе ве крсти со Светиот Дух“.
Крштението Христово
Кога Христос дошол на Јордан за да биде крстен, Јован ја препознал длабочината на настанот. Според евангелскиот текст, тој најнапред се обидел да Го одврати, велејќи: „Јас треба од Тебе да бидам крстен, а Ти при мене ли доаѓаш?“ Но Христос му одговорил дека треба да се исполни секоја правда.
Јован Го крстил Христос во водите на Јордан. Во тој настан, кој Црквата го слави како Богојавление, се открива Света Троица: Синот се крштева, Духот слегува во вид на гулаб, а гласот на Отецот сведочи. Затоа Јован не е само крстител на народот, туку и сведок на откривањето на Христовата мисија.
Подоцна тој Го претставува Христос пред народот како „Јагне Божјо, Кое ги зема гревовите на светот“. Во таа реченица е собрана целата негова служба: да покаже, а не да заземе место; да сведочи, а не да присвои слава.
Гласот што не молчи пред неправдата
Свети Јован не бил само подвижник и проповедник на покајанието, туку и непоколеблив сведок против неморалот и неправдата. Тој го критикувал Ирод Антипа, управителот на Галилеја, затоа што ја зел за жена Иродијада, жената на својот брат. Таквиот брак бил спротивен на Мојсеевиот закон, а Јован тоа јавно го разобличувал.
Поради ова, Ирод го фрлил во темница. Според евангелските сведоштва, Ирод се плашел од народот, бидејќи Јован бил сметан за пророк. Но на Иродовиот роденден, при гозба, ќерката на Иродијада играла пред гостите и толку го воодушевила Ирод што тој ѝ ветил дека ќе ѝ даде што и да побара. Посоветувана од мајка ѝ, таа ја побарала главата на Јован Крстител.
Ирод, врзан од својата заклетва и од погледот на гостите, наредил Јован да биде обезглавен. Џелатот ја донел главата на Претечата на послужавник и ѝ ја дал на девојката, а таа на својата мајка. Така пророкот кој го подготвил патот на Христос завршил како маченик – не затоа што барал власт, туку затоа што не сакал да молчи пред гревот.
Преданието за главата на свети Јован
Црковното предание раскажува дека Иродијада не дозволила главата на свети Јован да биде погребана заедно со телото, од страв и суеверие. Според преданието, ја закопале на скриено и бесчесно место. Јоана, жената на Хуза, не можела да трпи главата на Божјиот човек да остане таму, па тајно ја откопала, ја однела во Ерусалим и ја погребала на Елеонската Гора.
Подоцна, според житијната традиција, еден угледен човек што поверувал во Христа, се замонашил со името Инокентиј и се населил токму на местото каде што била сокриена главата. Кога копал за да си изгради келија, нашол земјен сад, а во него глава за која на таинствен начин му било јавено дека е на Крстителот. Тој ја целивал и повторно ја закопал на истото место.
Преданието за Првото, Второто и Третото наоѓање на главата на свети Јован има посебно место во православниот календар. Православната црковна традиција ги врзува овие настани со чудесното повторно откривање на светата глава и со нејзиното пренесување, меѓу другото, кон Емеса и Цариград.
Црковното предание уште нагласува дека, додека бил жив, свети Јован не извршил чудо, а по неговата маченичка смрт, преку неговите свети мошти се случувале многубројни чуда. Во тоа има длабока духовна поента: светителот не ја барал чудотворноста за себе, туку целосно се истрошил во сведочење за Христос.
Празници посветени на свети Јован Крстител
Православната црква му посветува повеќе празници на свети Јован Крстител, што сведочи за неговото исклучително место меѓу светителите. Најзначајни се:
- Зачнување на свети Јован Крстител – 6 октомври, односно 23 септември по стар стил;
- Рождество на свети Јован Крстител, Иванден – 7 јули, односно 24 јуни по стар стил;
- Собор на свети Јован Крстител – 20 јануари, односно 7 јануари по стар стил, ден по Богојавление;
- Прво и Второ наоѓање на главата на свети Јован Крстител – 9 март, односно 24 февруари по стар стил;
- Трето наоѓање на главата на свети Јован Крстител – 7 јуни, односно 25 мај по стар стил;
- Отсекување на главата на свети Јован Крстител – 11 септември, односно 29 август по стар стил.
Овие датуми се среќаваат во православната богослужбена традиција, а меѓу нив особено место има Соборот на свети Јован Крстител, кој се празнува веднаш по Богојавление. Во православниот обичај, по голем празник често се слави оној што непосредно служел во самиот настан; затоа по Крштението Христово се чествува Крстителот.
Свети Јован во православната иконографија
Православната иконографија го прикажува свети Јован Крстител на повеќе начини. Често е претставен со крилја, како пустински ангел, во врска со пророштвото на Малахија: „Ете, Јас го праќам Мојот ангел пред лицето Твое“. Се слика и со свиток на кој стои повикот на покајание, а зад него понекогаш има суво дрво и секира – потсетување на неговите зборови дека секое дрво што не дава добар плод се сече и се фрла во оган.
Во други иконографски типови е претставен како кефалофор – светител што ја држи својата отсечена глава – или како пустински подвижник, облечен во груба облека, со лице на строг пророк. Неговата икона не го покажува само како историска личност, туку како жив образ на покајанието, сведоштвото и духовната храброст.
Свети Јован Крстител во Македонија
Во Македонија особено место има Бигорскиот манастир „Свети Јован Крстител“, еден од најзначајните духовни и културни центри посветени на Претечата. Манастирот е познат по својот иконостас, монашкиот живот и по почитта кон чудотворната икона на свети Јован Крстител. На официјалната страница на Бигорскиот манастир се објавени сведоштва и преданија поврзани со почитувањето на светителот и неговата икона.
Во Бигорскиот манастир се чуваат и свети мошти, меѓу кои и честички поврзани со свети Јован Крстител. Таквите реликвии во православното разбирање не се предмети на магиско почитување, туку сведоштво за светоста на човекот кој целиот свој живот го претворил во служба на Бога.
Моштите и почитувањето низ светот
Моштите и реликвиите што се поврзуваат со свети Јован Крстител се чуваат и се почитуваат на повеќе места низ светот. Во преданијата и локалните црковни традиции се спомнуваат храмови, манастири и музеи во Атина, Цариград, Дамаск, Цетиње, Бигорскиот манастир и други места. Кај ваквите тврдења треба да се прави разлика меѓу историска потврда, црковно предание и локална побожна традиција.
Во 2010 година на островот Свети Јован кај Созопол, Бугарија, беше откриена реликвија со човечки коски, за која дел од истражувачите и локалната традиција ја поврзаа со свети Јован Крстител. Таквите наоди предизвикуваат голем интерес, но бараат внимателен јазик: археологијата може да испита старост, потекло и контекст, додека црковната почит има своја, духовна логика.
Светител почитуван и надвор од христијанството
Во христијанството свети Јован Крстител се почитува како пророк, Претеча, Крстител Господов и маченик. Во исламската традиција е познат како пророк Јахја, син на Закарија. Кај Мандејците, пак, Јован Крстител има исклучително место и се почитува како една од централните духовни личности на нивната религиозна традиција.
Токму тоа пошироко почитување покажува колку силен е неговиот лик. Тој не е само историска фигура од почетокот на христијанството, туку образ на човек што живее целосно во служба на вистината. Неговата сила не е во власт, богатство или чудо, туку во непоколебливиот глас што повикува на покајание.
Затоа свети Јован Крстител останува жив во христијанската свест: строг, светол, пустински, непоткуплив. Тој не ја задржува славата за себе. Го покажува Христос и се повлекува. Во тоа смирение е неговата големина.
