На македонскиот пазар на труд веќе не му недостигаат само инженери, лекари или висококвалификувани специјалисти. Му недостигаат луѓе што ќе застанат зад производствената лента, ќе работат на градилиште, ќе влезат во хотелска кујна, ќе наполнат магацин или ќе ја покријат втората смена во маркет.

Празните работни места сè почесто ги пополнуваат луѓе од Турција, Бангладеш, Непал и Индија. Тие не се причината за кризата на домашниот пазар на труд. Тие се нејзиниот највидлив доказ.

Бројките ја исцртуваат новата работна карта

Во 2025 година биле издадени 8.509 позитивни мислења за работа на странски државјани, додека 6.128 лица добиле дозволи за привремен престој поради работа. Двете бројки не означуваат иста постапка и не треба механички да се изедначуваат, но јасно покажуваат дека ангажирањето странски работници веќе не е маргинална појава.

Според објавените податоци за странските работници во Македонија, најмногу позитивни мислења во 2025 година биле издадени за државјани на Турција – 2.815. Следуваат Бангладеш со 1.567, Непал со 1.089 и Индија со 1.079. За 2026 година квотата е зголемена на 10.000 странски работници.

Зад статистиката стои промена што до неодамна изгледаше малку веројатно. Македонија, земја од која генерации работници заминуваа кон Германија, Италија, Швајцарија, Хрватска и Словенија, сега истовремено станува земја во која доаѓаат работници од многу подалечни средини.

Работа има, но сè помалку луѓе ја прифаќаат

Странските работници најчесто се ангажираат во градежништвото, преработувачката индустрија, хотелите, рестораните, трговијата, магацините и услужните дејности. Тоа се секторите во кои недостигот од кадар се чувствува најдиректно – таму каде што работата е физички напорна, сменска, сезонска, изложена на временски услови или платена помалку отколку што домашниот работник смета дека е прифатливо.

Паноптикум веќе пишуваше дека Македонија има работа, но нема доволно луѓе за илјадници отворени позиции. Истата противречност се гледа и во индустријата, каде што фабриките постепено остануваат без работници, иако дел од населението сè уште формално се води како невработено.

Тоа значи дека проблемот не може да се објасни само со бројот на огласите или со евиденцијата на невработени. Работно место може да постои на хартија, а сепак да не нуди плата, сигурност, работно време и перспектива поради кои човек би решил да го организира животот околу него.

Главното прашање не е кој доаѓа, туку зошто другите заминуваат

Најлесната реакција е странските работници да се претстават како конкуренција што „ги зема“ домашните работни места. Таквата слика го промашува суштинскиот проблем. Голем дел од позициите за кои се бара работна сила со месеци остануваат непополнети токму затоа што домашните работници не ги прифаќаат понудените услови или веќе заминале во земји каде за сличен труд добиваат повисока плата и поголема сигурност.

Работникот од Непал или Бангладеш не ја создал ниската плата во македонската фабрика. Тој не го вовел прекувременото работење, несигурниот договор или смената што завршува без организиран превоз. Доаѓа затоа што разликата меѓу економските услови во неговата земја и понудата во Македонија е доволно голема за патувањето да има смисла.

Од другата страна е македонскиот работник, кој истата пресметка ја прави во однос на Германија, Словенија или Хрватска. Така се создава необичен миграциски круг: некој заминува затоа што овдешната плата е премала, а некој друг доаѓа затоа што за него таа сè уште претставува можност.

Евтината работна сила не смее да стане замена за подобри услови

Увозот на работници може привремено да им помогне на компаниите да ги пополнат смените, да ги почитуваат роковите и да го одржат производството. Опасноста се појавува кога тоа практично решение ќе стане изговор да не се менува ништо друго.

Ако работодавачот може постојано да го надоместува недостигот од кадар со луѓе подготвени да работат за пониска плата, тогаш се намалува притисокот да се зголемат платите, да се подобрат условите и да се инвестира во технологија, обука и продуктивност. На тој начин странските работници може ненамерно да бидат употребени како механизам за зачувување на моделот што претходно ги натера домашните работници да заминат.

Принципите за правично регрутирање на Меѓународната организација на трудот нагласуваат дека вработувањето мигрантски работници не треба да се користи за намалување на платите, условите и трудовите стандарди. Договорите треба да бидат јасни, разбирливи и навреме достапни, а работникот не смее да биде доведен во положба во која долгот кон посредникот практично го врзува за работното место.

Затоа прашањето не е дали Македонија треба да прима странски работници. Прашањето е под кои услови ќе ги прима и дали истите правила ќе важат за секој човек што работи – без оглед од каде дошол.

Платата е само еден дел од договорот

Кога човек доаѓа оддалеку и зависи од работодавачот или од посредничка агенција, неговата ранливост е поголема. Тој често не го познава јазикот, законите, институциите и постапките преку кои може да побара заштита. Може да зависи од фирмата не само за платата, туку и за престојот, превозот, сместувањето и документите.

Затоа контролата не смее да заврши со издавањето дозвола. Потребно е да се проверува дали договорената плата навистина се исплаќа, колку луѓе се сместени во еден простор, дали прекувремената работа се евидентира, дали работниците имаат здравствено осигурување и дали слободно располагаат со своите пасоши и лични документи.

Официјалната постапка предвидува привремениот престој поради работа да се одобрува за вработување, сезонска работа или упатување работници, со позитивно мислење од Агенцијата за вработување. Административната постапка, сепак, е само почеток. Вистинската слика се гледа откако работникот ќе пристигне, ќе биде сместен и ќе ја започне првата смена.

Пазарот на труд е и прашање на достоинство

Недостигот од работници нема да се реши само со повисока квота. Македонија мора истовремено да размислува како да ги задржи домашните работници, како да ги заштити странските и како да создаде економија во која недостигот од луѓе нема да се пополнува со постојано преместување на посиромашните кон местата што побогатите ги напуштиле.

За тоа се потребни повисоки и редовни плати, предвидливо работно време, безбедни работни места, организиран превоз, достоинствено сместување и вистинска можност работникот да напредува. Потребни се и контроли што нема да се активираат само по несреќа, скандал или јавно сведоштво.

Како што покажува пошироката слика на пазарот на трудот, економијата овде одамна престана да биде само прашање на понуда и побарувачка. Таа стана човечка судбина – одлука дали некој ќе остане, ќе замине или ќе дојде во земја за која до вчера знаел многу малку.

Македонија станува земја и на заминување и на доаѓање

Десет илјади странски работници не се само квота. Тоа се луѓе што ќе живеат во македонските градови, ќе купуваат во локалните продавници, ќе патуваат со истиот јавен превоз и ќе работат покрај домашните работници. Нивното присуство ќе бара повеќе од административни дозволи – ќе бара јазична, институционална и човечка подготвеност.

Новата работна карта на Македонија затоа не треба да предизвикува страв од луѓето што доаѓаат. Треба да предизвика сериозна расправа за земјата од која толку многу луѓе заминуваат и за економскиот модел што сè уште се обидува недостигот од достоинствена работа да го реши со увоз на поранлива работна сила.

Странскиот работник не е закана за домашниот. Закана за двајцата е системот во кој човекот се смета за евтин, лесно заменлив и важен само додека може да ја пополни празната смена.