Кога бројката почнува да зборува за човекот

Продуктивноста најчесто ја слушаме како студен економски збор. Како барање. Како притисок. Како уште една реченица од менаџерски речник во која човекот е претворен во резултат, час, графикон и таргет. Но зад тој збор има многу подлабока приказна: како едно општество го организира знаењето, времето, технологијата, платата, одговорноста и достоинството на оној што работи.

Во основна економска смисла продуктивноста на трудот се мери како производ по единица труд – најчесто како БДП по вработен или по работен час, што јасно го дефинира и ILOSTAT. Но ниедна формула не може да ја опфати целата вистина: дали работникот има алат, дали фирмата вложува во знаење, дали државата создава услови, дали платата му дозволува на човекот да живее, а не само да преживува.

Лажната продуктивност на евтиниот труд

Во сиромашните и транзициските економии долго време се продаваше една опасна утеха: дека конкурентноста се гради со ниски плати. Тоа изгледа практично на краток рок. Работодавачот добива пониска цена, производот излегува поевтин, државата може да се пофали дека е „атрактивна“ за инвеститори. Но евтиниот труд ретко создава силна економија. Тој почесто создава уморна економија.

Кога човекот е платен малку, тој не станува автоматски попродуктивен. Може да стане потивок, попослушен, поисплашен. Може да прифати прекувремена работа, да молчи пред неправда, да ја одложува болеста, да ја испрати младоста во странство. Но тоа не е продуктивност. Тоа е трошење на човечкиот материјал како да е евтина суровина.

Затоа темата за трудот не може да се издвои од темата за достоинството. Како што веќе е поставено во текстот на Panoptikum за пазарот на трудот како место каде економијата станува човечка судбина, платата не е само трошок во билансот, туку лична граница меѓу сигурноста и стравот, меѓу останувањето и заминувањето, меѓу вербата дека трудот има смисла и чувството дека системот само извлекува.

Цената на трудот и вредноста на човекот не се исто

Економијата прави разлика меѓу цена и вредност, но јавниот говор често ги меша. Цената на трудот е она што работодавачот го плаќа: плата, придонеси, надоместоци, обука, безбедност, организација. OECD го дефинира единичниот трошок на трудот како просечен трошок на труд потребен за да се произведе една единица производ, односно како однос меѓу надоместокот за труд по час и производот по час.

Вредноста на трудот, пак, е нешто пошироко. Таа се гледа во вештината на мајсторот, во концентрацијата на лекарот, во трпението на наставникот, во знаењето на инженерот, во грижата на негувателката, во одговорноста на возачот, во дисциплината на работникот на производна линија. Таа вредност не секогаш се гледа во платниот список. Понекогаш токму најпотребниот труд е најслабо платен, а највидливите профити се градат врз невидлива исцрпеност.

Тука почнува вистинското прашање: дали продуктивноста е начин да се подобри животот или начин да се оправда поголем притисок врз истиот човек?

Кога продуктивноста расте, а платата останува назад

Една од големите економски неправди на современиот капитализам е раздвојувањето меѓу продуктивноста и платите. Во идеална верзија, кога трудот создава повеќе вредност, дел од таа вредност треба да се врати кај работникот: преку повисока плата, подобри услови, пократко или попредвидливо работно време, поголема сигурност, учество во напредокот. Но тоа не се случува автоматски.

OECD во своите анализи укажува дека во многу земји растот на продуктивноста се раздвоил од растот на реалните плати, што значи дека поголемата ефикасност не мора сама по себе да донесе подобар живот за типичниот работник. Токму затоа продуктивноста не е само техничко прашање. Таа е прашање на распределба.

Кога машините се подобри, софтверот побрз, организацијата построга, а платата речиси иста, работникот чувствува дека не е дел од напредокот, туку негов потрошен дел. Тогаш фирмата може да изгледа модерна, а однатре да произведува стар замор. Може да има дигитални алатки, KPI-системи и извештаи, а да нема доверба, припадност и чувство дека трудот е фер вреднуван.

Вистинската продуктивност бара вложување, не само барање

Продуктивноста не се создава со повик: „Работете повеќе“. Таа се создава со подобра организација, технологија, обука, доверба, здрави институции, пристап до капитал, стабилни правила и култура во која знаењето не се казнува со повеќе работа, туку се наградува со подобар живот. Светската банка ја поврзува долгорочната продуктивност со иновации, инвестиции во физички капитал и развој на човечки капитал, во средина со поддржувачки институции и макроекономска стабилност.

Токму затоа малите бизниси и занаетите се важни не само како економска категорија, туку како култура на трудот. Во нив продуктивноста често не значи поголема фабричка брзина, туку подобар алат, подобро знаење, подобро време, подобра врска со купувачот. Во тој дух, сродниот текст на Panoptikum за иднината на малите бизниси и занаетите ја отвора токму таа човечка страна на економијата: мајсторлакот, довербата и локалното достоинство.

Платата како сигнал, не како милост

Платата не е награда што некој великодушно ја дава на крајот од месецот. Таа е сигнал. Сигнал за тоа како едно општество ја разбира работата. Ниска плата му кажува на човекот дека неговото време е заменливо. Фер плата му кажува дека неговата вештина, присуство и одговорност имаат тежина.

ILO во својата работа за платите нагласува дека политиките за плати треба да обезбедат праведен удел во плодовите на напредокот и минимум животна плата за вработените на кои им е потребна таква заштита. Тоа е реченица што вреди да се чита не како техничка препорака, туку како морален минимум на секоја сериозна економија.

Ниската цена на трудот може да создаде краткорочна добивка. Но ако таа цена произведува иселување, демотивација, недоверба, сиромаштија на вработени луѓе и општествен цинизам, тогаш сметката не е платена. Само е одложена. Ја плаќаат семејствата, училиштата, здравството, градовите што се празнат и фирмите што утре нема да најдат обучени луѓе.

Нова мерка за успех

Продуктивноста што вреди да се брани не е онаа што го прави човекот поевтин. Вистинската продуктивност го прави трудот посмислен, времето подобро употребено, платата поправедна, фирмата постабилна, а општеството помалку сурово.

Затоа прашањето не е дали треба да бидеме продуктивни. Треба. Но не како луѓе што се натпреваруваат со сопствената исцрпеност, туку како заедница што научила дека работата не е само трошок, а човекот не е ставка во табела. Економијата што не го почитува трудот можеби ќе произведе евтин производ. Тешко дека ќе произведе добра иднина.