Американскиот државен секретар Марко Рубио во Атина го отвори шестиот Стратешки дијалог меѓу САД и Грција, со пораки за продлабочување на соработката во одбраната, безбедноста, енергетиката, технологијата и инвестициите. Во исто време беше најавена и нова заедничка безбедносна програма за побрза размена на антитерористички информации меѓу американските и грчките служби.
Посетата е значајна и за поширокиот регион. Грција сè појасно се позиционира како американски безбедносен, енергетски и логистички партнер во Источниот Медитеран и Југоисточна Европа. Македонија, иако е членка на НАТО и има формализирано стратешко партнерство со Вашингтон, не беше дел од европската маршрута на Рубио. Тоа само по себе не е доказ за промена на американската политика кон Скопје, бидејќи таква порака од Вашингтон нема. Сепак, контрастот меѓу силната дипломатска динамика во Атина и отсуството на Скопје од оваа турнеја отвора легитимно прашање за тежината што различните регионални партнери денес ја имаат во американската стратегија.
Грција како „извор на стабилност“
На средбата со грчкиот министер за надворешни работи Јоргос Герапетритис, Рубио ја опиша Грција како силен сојузник и важен извор на стабилност во период на војни, регионални тензии и нарушени енергетски и трговски текови. Шестиот круг на Стратешкиот дијалог меѓу Грција и САД опфаќа повеќе области – од одбраната и безбедноста до енергетиката, инвестициите, технологијата и културата.
Особено конкретен резултат е договорот за засилена размена на антитерористички информации. Рубио најави заедничка безбедносна програма преку која американските и грчките агенции за спроведување на законот ќе можат побрзо да разменуваат информации поврзани со тероризмот. Во обраќањето тој ја поврза оваа соработка и со положбата на Грција на миграциските и шверцерските правци во Медитеранот. Тоа не е изолиран договор. Американско-грчката безбедносна соработка се гради со години, преку воени капацитети, заеднички вежби, пристап до стратешка инфраструктура и модернизација на грчката армија. Новата рунда на дијалогот покажува дека тој однос сè повеќе се проширува и кон разузнавачката, полициската, технолошката и економската сфера.
Енергијата станува дел од безбедносната архитектура
Рубио посебно ја истакна енергетската безбедност, оценувајќи дека државите не смеат да зависат од еден извор или од еден правец на снабдување. За Вашингтон, Грција има важна улога во проширувањето на маршрутите за американски течен природен гас и во развојот на регионалните гасни и електроенергетски врски.
Токму тука посетата во Атина добива директна регионална димензија. Грција повеќе не е само крајна точка на европскиот југ, туку се гради како енергетски влез кон Балканот и Централна Европа. Тоа е процес што непосредно ја допира и Македонија, која преку интерконекторите и идните регионални инфраструктурни врски треба да биде дел од истата мрежа. Panoptikum веќе пишуваше дека Југоисточна Европа од енергетска периферија постепено станува дел од европската безбедносна архитектура.
По средбата на Рубио со грчкиот премиер Кирјакос Мицотакис, кабинетот на грчкиот премиер соопшти дека двете страни потврдиле волја за натамошно продлабочување на односите во одбраната, енергетската безбедност, трговијата, инвестициите, технологијата, поморството, образованието и културата. Атина ја претставува сопствената улога како мост меѓу Европа, САД, Блискиот Исток и арапскиот свет.
Од Пникс – поширока порака за Западот
Посетата на Рубио не остана само во рамките на билатералните договори. Од историскиот Пникс во Атина, место поврзано со развојот на античката демократија, американскиот државен секретар зборуваше за западната цивилизација, националната лојалност и потребата западните општества повторно да ги афирмираат вредностите што, според неговото толкување, ги поврзуваат античка Грција, Рим, христијанството и современиот Запад.
Тој настап ја надминува класичната дипломатска реторика. Во него се препознава пошироката политичка линија на актуелната американска администрација – со поголем акцент врз националниот интерес, суверенитетот, безбедноста и критиката кон дел од европските политики за миграција и општествен развој. Станува збор за политичко гледиште на американската администрација, а не за неутрална дефиниција на „западните вредности“, кои во Европа и во САД остануваат предмет на различни политички толкувања.
А каде е Македонија?
Рубио во рамките на оваа европска турнеја престојува во Исланд, Грција и Португалија. Скопје не е во официјално објавената маршрута. Фактот е забележлив бидејќи Македонија го започна Стратешкиот дијалог со САД во 2022. година, а македонската Влада редовно го посочува партнерството со Вашингтон како еден од главните столбови на надворешната и безбедносната политика. Од тоа сепак не треба автоматски да се извлекува заклучок дека САД ја намалуваат поддршката за Македонија. Нема официјална изјава од Вашингтон што би потврдила таква промена, ниту една дипломатска маршрута сама по себе може да биде мерка за целокупниот билатерален однос.
Прашањето е пошироко: колку Македонија успева стратешкото партнерство да го претвори во постојана политичка, економска и безбедносна релевантност. Panoptikum неодамна го отвори истото прашање анализирајќи го стратешкото партнерство меѓу Македонија и САД – политичката блискост има најголема вредност кога се претвора во конкретни инвестиции, безбедносни капацитети, инфраструктура и институционална соработка. Истовремено официјалната македонска позиција останува јасно врзана за НАТО, САД и европската интеграција, што беше повторено и во настапите на македонскиот државен врв. Таа ориентација е формално стабилна. Прашањето што го отвора Атина е колкав реален геополитички капитал Македонија може да изгради врз неа.
Регионалното значење не се добива еднаш засекогаш
Грција во моментов располага со нешто што големите сили секогаш високо го вреднуваат: географија претворена во функционална инфраструктура. Пристаништа, воени капацитети, енергетски терминали, врски кон Балканот и позиција меѓу Европа и Источниот Медитеран ѝ даваат употреблива стратешка тежина.
Македонија има поинаква почетна позиција, но и сопствени предности – членство во НАТО, централна положба на Балканот, транспортни и енергетски коридори и повеќедецениска соработка со САД. Тие предности, сепак, имаат политичка вредност само доколку се претворат во капацитети и проекти што ја прават земјата неопходен дел од регионалните мрежи.
Затоа најважната порака од посетата на Рубио во Атина за Македонија не е дека американскиот државен секретар не дошол во Скопје. Поважно е што Вашингтон многу јасно покажува каков тип партнери бара во регионот – држави што можат истовремено да понудат безбедност, инфраструктура, енергетска поврзаност, политичка предвидливост и конкретна регионална улога. Во таа конкуренција блискоста се подразбира, а релевантноста постојано треба да се докажува.
