За помалку од два дена јавноста доби две сосема различни пораки за најобичната работа што ја правиме без размислување – отворањето на чешмата. Во Гостивар, по речиси еден месец здравствена криза, водата повторно беше прогласена за безбедна за пиење. Во Скопје, пак, институциите уверуваа дека водата воопшто не била загадена, додека премиерот Христијан Мицкоски најави дека со идни измени на Кривичниот законик би требало да се санкционираат оние што свесно создаваат страв, немир и „хистерија“.
Филтер:
Македонија во ист месец доби пример и за реална контаминација на водоснабдителен систем и за непотврдена информација што предизвика страв од контаминација. Ако државата сака кривично да го санкционира свесното ширење опасни дезинформации, тогаш законот мора хируршки прецизно да ја разликува фабрикуваната лага од сомнежот, новинарското прашање, политичката критика и предупредувањето дадено во добра вера.
Гостивар покажа дека стравот понекогаш има многу реална причина
Во гостиварскиот случај повеќе не станува збор за гласина. Основното јавно обвинителство Гостивар на 20 јули отвори истрага против три лица од ЈП „Комуналец“. Според обвинителството, на 25. јуни бил даден налог да се постават потопни пумпи во канал со површинска вода, а при увидот на 16. јули две од нив сè уште ја пренесувале таа вода во системот за водоснабдување. Анализите покажале колиформни бактерии и сериозна загаденост на земените примероци.
Тоа е факт што не смее да се изгуби во политичката врева. Паноптикум уште на почетокот на гостиварската криза предупреди дека проблемот не е само во една пумпа или една лабораториска анализа, туку во надзорот над системот и во способноста на институциите навреме да го спречат ризикот. Подоцна, кога бројките за прегледани и заболени почнаа да се претвораат во партиска муниција, ја отворивме и разликата меѓу здравствената статистика и политичкото броење виновници.
На 14. август Главниот штаб за управување со кризи соопшти дека водата повторно е безбедна за пиење, откако три последователни примероци не покажале присуство на бактерии. Ден подоцна Мицкоски изјави дека системот бил целосно прочистен за помалку од четири недели и дека понатамошната грижа повторно преминува кај локалното јавно претпријатие.
Добро е што е водата повторно безбедна. Сепак, тоа не го затвора прашањето како било можно небезбедна вода да влезе во систем што снабдува цел град, кој го контролирал процесот и дали институционалните механизми реагирале тогаш кога требало, а не дури кога проблемот веќе станал здравствена криза.
Во Скопје се случи спротивното – стравот стигна пред доказот
Неколку недели по гостиварската криза, низ социјалните мрежи и приватните пораки почнаа да кружат тврдења дека скопската вода е загадена со Escherichia coli. Агенцијата за храна и ветеринарство јавно ги демантираше тие информации и соопшти дека водата од скопскиот водоснабдителен систем е безбедна за пиење. Дополнителни анализи, според објавените информации, не покажале загадување.
Паниката веќе беше пуштена во оптек. Премиерот вчера август изјави дека повеќе од десет лица биле повикани во МВР во рамките на проверките и ја обвини опозицијата дека создава „хистерија“. Во истиот настап најави дека очекува идните измени на Кривичниот законик да содржат казнена одредба за лица што свесно предизвикуваат страв и немир, што тој го опиша како своевиден „хибриден напад“. Во објавената изјава не беше претставен конкретен член, правна дефиниција на таквото дејствие или висина на можната санкција.
Во анализата за скопската вода и политиката на недоверба веќе ја посочивме важната граница: до овој момент нема јавно објавен доказ дека некоја опозициска партија ја создала првичната лажна порака за ешерихија коли. Политичката злоупотреба на стравот и авторството на конкретна дезинформација не се иста работа.
„Хистерија“ е силен политички збор, но слаб правен поим
Свесното пласирање лажна информација дека водата е отровна може да предизвика реална штета. Луѓето купуваат залихи, родителите стравуваат за децата, јавните служби се преоптоваруваат, а довербата во здравствените институции се троши. Таквото однесување не треба да се романтизира како „само мислење“ ако постојат докази дека некој намерно фабрикувал лажна здравствена опасност.
Проблемот започнува ако законодавецот се обиде да го претвори зборот „хистерија“ во растеглива правна категорија.
Европските стандарди за слободата на изразување дозволуваат ограничувања заради јавната безбедност, здравјето и спречувањето неред, но бараат тие ограничувања да бидат јасно пропишани со закон, доволно прецизни и заштитени од произволна примена. Советот на Европа експлицитно нагласува дека правилото мора да биде доволно јасно за човек однапред да може да разбере кое однесување е забрането. Тоа е суштината на принципот на правна предвидливост.
Затоа евентуалното ново кривично дело не смее да се сведе на прашањето дали некоја објава „вознемирила“ граѓани. Јавноста понекогаш оправдано се вознемирува. Новинар може да објави документ што предизвикува страв. Лекар може да предупреди на ризик пред институцијата да излезе со официјална проценка. Граѓанин може да пријави сомнителен мирис или боја на водата. Опозиција има право да бара лабораториски резултати и политичка одговорност.
Кривично-правната линија мора да почне многу подоцна – кај докажана намера, свесна невистина и однесување што е прецизно определено со закон.
Не смее да се казнува сомнежот затоа што институциите не сакаат непријатни прашања
Гостивар е причината поради која ова прашање не може да се реши со едноставна формула „верувајте им на институциите“. Таму опасноста била реална. Имало загадување, забрана за употреба на водата, прогласена епидемија, кризна состојба и кривична истрага.
Скопскиот случај, според досега објавените анализи, е поинаков – информацијата за загадена вода не била потврдена. Но граѓанинот што пред неколку недели гледал што се случува во Гостивар не е ирационален ако следната порака за небезбедна вода ја сфати сериозно. Токму тука државата ја плаќа цената на претходно потрошената доверба.
Ако власта сака ефикасно да се бори против здравствени дезинформации, најсилното оружје не е прво Кривичниот законик. Тоа се брзи лабораториски резултати, јавно достапни документи, институции што зборуваат со еден глас, прецизни информации за ризикот и еднаква строгост кон оној што фабрикува паника и кон оној што со службен пропуст навистина го загрозил здравјето на луѓето.
Во спротивно се создава опасна асиметрија: гласината станува кривичен проблем, а институционалната грешка останува предмет на политичко препукување.
Водата може да се прочисти побрзо од недовербата
Во Гостивар системот, според надлежните, е прочистен и водата повторно може да се пие. Во Скопје анализите велат дека загадување немало. Двете приказни затоа не смеат да се спојат во една – едната е реална здравствена криза, другата е криза на информацијата.
Но нивната заедничка точка е довербата.
Дезинформацијата треба да има последици кога е намерна, докажана и опасна. И службениот пропуст треба да има последици кога е докажан. Демократска држава не ја брани вистината така што ќе го казнува секој што се сомнева, туку така што прави лагата да биде доказливо полоша од фактот.
Чистењето на водоводот може да трае четири недели. Враќањето на довербата трае многу подолго.
