Смирувањето на цените на храната во Европа може да биде само привремено. Најновата анализа на Европската централна банка покажува дека по силното забавување во 2026. година, инфлацијата кај храната повторно би можела да се забрза и во третиот квартал од 2027. година да достигне 3,4%.
Тоа не значи дека целата храна ќе поскапи за 3,4%, ниту дека таков раст автоматски ќе се пренесе во Македонија. Станува збор за прогнозирана годишна стапка на инфлација на храната во еврозоната. Сигналот е сепак важен: енергијата, временските екстреми, земјоделските суровини и ѓубривата повторно создаваат трошоци што постепено можат да стигнат од производството до полиците во маркетите.
Новото предупредување доаѓа во момент кога и светскиот пазар повторно покажува нагорни движења. Според Индексот на цените на храната на ФАО, светските цени во септември 2026 година биле за 5,8% повисоки отколку една година претходно.
ЕЦБ: храната поевтино не станала – само поскапувала побавно
Една од најважните разлики во целата приказна е разликата меѓу пад на инфлацијата и пад на цените. Кога инфлацијата се намалува, производите не мора да станат поевтини. Тоа најчесто значи дека нивните цени продолжуваат да растат, само со побавно темпо.
Токму тоа се случуваше со храната во еврозоната во текот на годинава. Во анализата објавена на 20 октомври, ЕЦБ наведува дека инфлацијата на храната се намалила од 2,6% во јануари на 1,1% во август, а во септември повторно се придвижила нагоре, на 1,3%.
Зад релативно ниската тековна стапка останува многу повисоко ценовно ниво. Според ЕЦБ, храната во еврозоната во септември 2026 година во просек била околу 30% поскапа отколку на крајот на 2021. година. Затоа европските домаќинства можат истовремено да слушаат дека инфлацијата се смирува и да не чувствуваат вистинско олеснување при секојдневното купување.
Зошто 2027. повторно станува ризична година
Септемвриските макроекономски проекции на ЕЦБ предвидуваат дека инфлацијата на храната ќе се зголемува во следните четири квартали и ќе достигне врв од околу 3,4% во третиот квартал од 2027. година. Потоа се очекува повторно да почне да се намалува кон 2%.
Главниот механизам е добро познат од претходниот инфлациски бран. Повисоката цена на енергијата не останува само на бензинските пумпи или во сметките за струја. Таа влегува во земјоделското производство, работата на машините, наводнувањето, производството и транспортот на ѓубрива, преработката, ладењето, пакувањето и дистрибуцијата на храната.
ЕЦБ овојпат проценува дека ударот треба да биде значително послаб од оној што Европа го почувствува по почетокот на војната во Украина. Но паралелно со енергетскиот фактор се појавува уште една тешко предвидлива компонента – времето. Сушите, топлотните бранови и другите екстреми можат брзо да го намалат приносот кај одредени култури и да создадат ценовен притисок што не е ист во секоја земја и кај секој производ.
Во проценките постои и значителна неизвесност. Цените на дел од суровините можат да се стабилизираат, трошоците за ѓубрива да се намалат, а послабата побарувачка да го ограничи префрлањето на повисоките производствени трошоци врз потрошувачите. Затоа прогнозата од 3,4% треба да се чита како основно сценарио, а не како однапред запишана сметка за 2027. година.
Светските цени повторно се движат нагоре
Европската слика не е изолирана од глобалните пазари. ФАО објави дека нејзиниот индекс на светските цени на храната во септември достигнал 136 поени – 1,5% повеќе од август и 5,8% повеќе од септември минатата година. Раст бил забележан кај житарките, растителните масла и шеќерот, додека цените на месото се намалиле, а млечните производи останале приближно стабилни.
Тоа е предупредувачки сигнал, но не и повторување на кризата од 2022 година. Сегашниот индекс сè уште е околу 15% под рекордното ниво достигнато во март 2022 година. Токму тука треба да се направи разлика меѓу реален ризик и најави за „драстични“ поскапувања: достапните податоци покажуваат зголемен ценовен притисок, но не даваат основа однапред да се тврди дека Европа неизбежно влегува во нов шок од размерите на претходната криза.
Што значи европскиот сигнал за Македонија
Македонија не е дел од еврозоната и прогнозата на ЕЦБ од 3,4% не може директно да се преслика врз домашните цени. Влијанието може да дојде посредно – преку увозните цени, енергенсите, суровините, ѓубривата, транспортот и цените на храната што се формираат на европските и светските пазари.
Домашната статистика засега покажува значително помирна општа инфлациска слика. Како што објавивме во анализата за инфлацијата и семејната кошничка во Македонија, годишната инфлација во септември изнесуваше 2,7%, иако храната повторно бележеше раст во рамките на месечната потрошувачка.
Тоа е причината што во следните месеци поважно од една општа стапка ќе биде да се следи структурата на цените. Поскапувањето на житарките, маслата, енергијата или увозните инпути не се пренесува веднаш и еднакво врз сите производи. Кај некои категории ефектот може да се појави брзо, а кај преработената храна со задоцнување од неколку месеци.
На оваа врска веќе укажувавме и во анализата за ценовниот притисок врз храната во Македонија, каде што сушите, енергијата, војните и поскапите производствени инпути се издвојуваат како фактори што можат постепено да се прелеат врз домашниот пазар.
Најчувствителната инфлација е онаа што не може да се избегне
Цената на храната има поинаква тежина од многу други категории. Купувањето автомобил, техника или мебел може да се одложи. Храната не може. Затоа и релативно умерено поскапување најсилно ги погодува домаќинствата кај кои основните трошоци веќе зафаќаат голем дел од приходот.
Европа во моментов не е пред повторување на инфлацискиот шок од 2022 година според основното сценарио на ЕЦБ. Но периодот на лесно смирување на храната можеби завршува. Ако енергијата остане скапа, временските услови го намалат земјоделското производство, а светските суровини продолжат да растат, 2027 година повторно може да ја претвори храната во една од најчувствителните ставки во семејниот буџет.
Извори
– Европска централна банка (ЕЦБ) – „Has food inflation lost its bite?“, European Central Bank,
-ECB – Has food inflation lost its bite?
– September 2026 ECB staff macroeconomic projections for the euro area, European Central Bank
-ECB – макроекономски проекции, септември 2026
– FAO – Food Price Index
