Словенија најави голема промена на основното образование по објавувањето на резултатите од ПИСА 2025. Деветгодишниот модел треба постепено да биде заменет со современа осумгодишна програма, а сегашното прво одделение да стане задолжителна претшколска година.
Промената е најавена за учебната 2028/2029 година и не се сведува само на бришење една година од школувањето. Според објавените информации, реформата треба да донесе повисоки критериуми за оценување, растоварени наставни програми, поголем акцент врз разбирањето на материјалот, зајакнување на работните навики и поголема поддршка за надарените ученици.
Најслаби резултати на словенечките ученици досега
Одлуката беше најавена веднаш по објавувањето на резултатите од ПИСА 2025. Словенечките 15-годишници го оствариле најслабиот вкупен резултат откако земјата учествува во ова меѓународно тестирање.
Во природните науки Словенија со 484 поени останала приближно околу просекот на ОЕЦД од 482 поени. Но математичкиот резултат паднал на 460 поени, под просекот на ОЕЦД од 463 поени, додека значително влошување е регистрирано и во читањето. Во претходниот циклус, во 2022 година, словенечките ученици биле над просекот на ОЕЦД во математиката и природните науки, а под него само во читањето.
Токму брзината на политичката реакција го прави случајот особено интересен. Словенија не ги претстави резултатите само како уште една лоша статистика, туку како сигнал дека постојниот модел мора да се преиспита.
Македонија е далеку под словенечките резултати
Ако падот на Словенија бил доволен за најава на темелна реформа, споредбата со Македонија отвора многу потешко прашање.
Во ПИСА 2025, македонските ученици постигнале 380 поени во математика, 357 во читање и 378 во природните науки. Тоа значи дека Македонија заостанува 80 поени зад Словенија во математиката и повеќе од 100 поени во природните науки.
Уште позагрижувачки е бројот на ученици што го достигнуваат најмалку основното ниво на знаење. Како што веќе објави Паноптикум во анализата на македонските резултати, тој праг го достигнале само 26 проценти од учениците во читање, 32 проценти во математика и 36 проценти во природните науки.
Со други зборови, речиси три четвртини од македонските 15-годишници не го достигнуваат основното ниво во читањето. Тоа не значи само дека добиле слаб резултат на тест. Значи дека голем дел од нив имаат тешкотии да ја препознаат главната идеја во текст, да пронајдат релевантна информација и да го применат прочитаното во практична ситуација.
Разликата не е само во резултатите, туку и во реакцијата
ПИСА не проверува колку лекции ученикот запаметил, туку дали може да го употреби наученото. Затоа овие резултати не се оценка само за децата или наставниците. Тие покажуваат колку образовниот систем успева знаењето да го претвори во разбирање, заклучување и решавање проблеми.
Словенија сè уште е блиску до просекот на развиените земји, но падот го третира како предупредување што бара структурен одговор. Македонија со години останува далеку под истиот просек, а промените најчесто завршуваат со нови концепции, изменети учебници и политички најави чиј ефект тешко се препознава во знаењето на учениците.
Самото преминување од деветгодишно на осумгодишно образование не е гаранција за подобри резултати. Бројот на одделенијата не е поважен од квалитетот на наставата, јасните критериуми, обучените наставници и способноста на учениците да го разберат наученото. Но словенечкиот пример покажува нешто друго – кога резултатите ќе го вклучат алармот, системот мора да реагира.
За Македонија вистинското прашање затоа не е дали треба да ја копира словенечката осумгодишна програма. Прашањето е колку лоши резултати се потребни за образованието конечно да стане реформа со мерливи цели, а не постојано ветување за следната генерација.
