Тиват како место каде што заврши удобното балансирање
Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват не донесе голема спектакуларна одлука, но донесе една реченица што ја менува политичката температура во регионот: Србија мора да одлучи каде припаѓа. Германскиот канцелар Фридрих Мерц порача дека не може да се води политика на колебање меѓу Русија, Кина и Европа, додека патот на Србија кон Европската Унија формално останува отворен. Тоа повеќе не звучи како дипломатска забелешка, туку како крај на една долга балканска техника – да се зема од Брисел, да се намигнува кон Москва, да се гради со Пекинг и дома сето тоа да се продава како суверена мудрост.
Во таа смисла Тиват беше повеќе од регионална средба со протоколарни фотографии. Тој беше тест за тоа дали Европската Унија конечно сака да зборува со појасен јазик кон Западен Балкан, а особено кон земјите што членството го користат како политичка адреса, но не и како вредносна ориентација. Официјалната страница на Европскиот совет го постави самитот под темата „заеднички просперитет и стабилност“, со разговори за проширување, Планот за раст, постепена интеграција и безбедносна отпорност на регионот.
За читателите на Паноптикум ова е продолжение на темата што веќе ја отворија нашите текстови за Тиватскиот самит и големата европска реченица, како и за самитот без декларација и новата формула за постепена интеграција. Разликата сега е во тоа што прашањето за проширувањето повеќе не се чита само низ рокови, поглавја и европски фондови, туку низ безбедносна припадност.
Србија меѓу европскиот пат и источните оски
Србија со години се обидуваше да ја одржи формулата што Александар Вучиќ ја претвори во политичка технологија: официјално европска иднина, одбивање санкции кон Русија, тесни односи со Кина, националистички тон кон регионот и постојано домашно прикажување на Белград како центар што умее да разговара со сите. Таа формула функционираше додека Брисел имаше повеќе страв од нестабилност отколку волја за јасност. По војната во Украина и растечкото кинеско присуство во стратешки сектори, просторот за таква двојност видливо се стеснува.
Мерц не ја затвори вратата за Србија, но ја промени цената на влегувањето. Пораката не беше „немате место во Европа“, туку „не можете да барате место во Европа ако политички стоите на три страни“. Според Н1, Вучиќ по разговорите признал дека неколку земји повторно го отвориле прашањето за санкциите кон Русија, кои Србија сè уште не ги вовела. Европската комисија, пак, ги врзува натамошните чекори со владеење на правото, медиумски слободи, изборно законодавство и усогласување со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ.
Ова ја става Србија во точката што долго ја избегнуваше: европскиот пат повеќе не е само технички процес, туку политичко изјаснување. Кога една земја кандидат одбива да се усогласи со клучната европска позиција кон Русија, додека истовремено бара пристап до европски програми, пари, пазар и институционална доверба, тогаш проблемот не е во темпото на преговорите. Проблемот е во кредибилитетот на изборот.
Црна Гора како фаворит, Србија како предупредување
Иронијата на Тиват е јасна: Црна Гора, мала земја со сопствени внатрешни слабости, на европската сцена се појави како најсериозен кандидат за следното проширување, додека Србија, регионално поголема и политички погласна, доби порака дека мора прво да се реши самата со себе. Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен оцени дека членството на Црна Гора до 2028 година е „на дофат“, а Асошиејтед прес пренесе дека Подгорица се гледа како предводник на процесот, иако и таму остануваат сериозни реформи во правосудството, корупцијата и институционалната зрелост.
На Паноптикум веќе беше забележано дека Црна Гора во овој момент станува симбол на европската можност, додека Македонија останува тест за фер-процес, а Србија – тест за политичка искреност. Тоа е новата регионална поделба: не според географија, туку според способноста државите да ја совпаднат својата реторика со својата надворешна политика.
Европскиот совет во официјалниот преглед на самитот наведува дека пристапувањето на Западен Балкан останува приоритет и „круцијална геополитичка инвестиција“, а истовремено инсистира на процес заснован врз заслуги и кредибилни реформи. Таму е клучот: ЕУ повеќе не сака само да слуша дека регионот „припаѓа во Европа“. Таа бара доказ дека регионот може да се однесува европски пред да стане институционално европски.
Француско-германската формула: поблиску до ЕУ, но не бесплатно
Зад острата порака на Мерц стои и поширока промена: Франција и Германија предлагаат поголема постепена интеграција на земјите кандидатки во европските програми и единствениот пазар уште пред полноправното членство. Ројтерс пренесе дека Мерц во Тиват оценил оти Европската Унија мора да покаже дека има волја и способност за проширување, признавајќи дека фактот што 13 години нема нова членка покажува и слабости на самата Унија.
Тоа е важна нијанса. Европа, конечно, не може само да бара од Балканот да се реформира, а сама да остане бирократски неподвижна. Но постепената интеграција не значи политички попуст. Напротив, таа може да стане многу попрецизен механизам: кој се усогласува, добива пристап; кој глуми усогласување, останува пред вратата. Затоа француско-германската формула не е само техничко забрзување, туку обид да се замени старата магла со мерливи политички последици.
За Србија тоа е особено непријатно, бидејќи токму нејзината досегашна сила беше во неодреденоста. Кога односите со Кина се претвораат во симболичко „челично пријателство“, како што Паноптикум анализираше во текстот за орденот што Вучиќ го доби од Шји Џинпинг, а односите со Русија остануваат чувствителна линија на домашна мобилизација, европската кандидатура веќе не изгледа како стратегија, туку како параван.
Балканската лекција за Македонија
Македонија во оваа приказна не е само набљудувач. Иако пораката на Мерц беше насочена кон Белград, таа има пошироко регионално значење: Европската Унија почнува да го чита Западен Балкан низ прашањето на избор, не само низ прашањето на трпение. За Македонија тоа е и можност и предупредување. Можност – затоа што земјата има интерес ЕУ да стане појасна, попредвидлива и помалку заробена во билатерални блокади. Предупредување – затоа што ниедна држава не може бесконечно да живее од реченицата дека „стратешки е за Европа“, ако дома не гради институции што личат на Европа.
Најважната порака од Тиват не е дека Србија е јавно укорена, ниту дека Црна Гора е пофалена. Најважната порака е дека Западен Балкан влегува во фаза во која повеќе нема да биде доволно да се зборува европски. Ќе треба да се избере европски, да се гласа европски, да се реформира европски и да се плаќа политичката цена на тој избор. Мерц само ја изговори реченицата што Брисел долго ја одложуваше: не може Европа да биде дестинација, а Истокот да биде метод.
Во тој судир меѓу геополитиката и старите балкански навики ќе се види кој навистина сака членство, а кој сака само бескрајно кандидатско статус-кво. Србија сега е најгласниот пример, но прашањето важи за сите: дали Европа е избор или само удобна адреса на која се тропа кога требаат пари, визибилитет и меѓународна легитимација?
