Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват требаше да биде уште една дипломатска сцена на која Европа ќе ја повтори својата голема реченица за иднината на регионот. И ја повтори: проширувањето останува приоритет, Западен Балкан не е заборавен, а европската перспектива не е симната од маса. Но токму отсуството на заедничка декларација покажа дека зад јазикот на поддршката сè уште стојат поделби, внимателни калкулации и старото прашање дали ЕУ навистина е подготвена да ја претвори геополитичката потреба во политичка одлука.

Во Тиват се собраа лидерите на земјите од регионот и високи претставници на Европската Унија, меѓу кои францускиот претседател Емануел Макрон, германскиот канцелар Фридрих Мерц, претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта. Од Македонија учествува премиерот Христијан Мицкоски, а главната тема беше проширувањето, постепената интеграција, регионалната стабилност и можноста земјите од Западен Балкан да почувствуваат дел од придобивките на ЕУ пред формалното членство.

Проширување како геополитичка нужност

Официјалната рамка на самитот, објавена на страницата на Европскиот совет за Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват, го поставува настанот како разговор за проширување, постепена интеграција, регионална соработка, безбедност и стабилност. Тоа не е случајно. По војната во Украина проширувањето веќе не се третира само како технички процес на поглавја, скрининзи и реформи, туку како дел од европската безбедносна архитектура.

Антонио Кошта по регионалната турнеја пред самитот порача дека посветеноста на ЕУ кон Западен Балкан е реална и „моментумот постои“. Таа реченица звучи силно, но регионот одамна научи дека европскиот моментум може да трае долго без да произведе членство. Затоа вистинското прашање не е дали ЕУ повторно ќе го изговори зборот „проширување“, туку дали конечно ќе го направи политички уверлив.

Паноптикум веќе пишуваше дека Тиватскиот самит ја враќа големата европска реченица, но и дека за Македонија таа реченица има посебна тежина. Земјата формално е во европскиот процес, но практично останува заглавена во јазолот на уставните измени, гаранциите, довербата и билатералните условувања.

Без декларација – со порака што не е едногласна

Најсимптоматичниот момент од самитот е информацијата дека нема да има Тиватска декларација. Pричините засега не се официјално разјаснети. Во дипломатијата отсуството на документ често зборува повеќе од внимателно напишаниот текст. Ако декларацијата не може да се усогласи, тоа значи дека зад општата поддршка има различни пресметки: за Украина и Молдавија, за Западен Балкан, за новите членки, за правото на вето, за темпото и за цената на проширувањето.

Тоа не го поништува значењето на самитот, но го приземјува. Тиват испрати сигнал, не решение. Европа сака да покаже дека не го остава регионот на маргините, особено во услови на руско, кинеско и друго влијание. Регионот, пак, бара нешто повеќе од порака: предвидливост, рокови, еднакви правила и јасен крај на бескрајното политичко чекање.

Црна Гора како фаворит, Македонија како тест

Францускиот претседател Емануел Макрон во Тиват порача дека европските лидери се таму за да ја поддржат Црна Гора како следна членка на Унијата, а германскиот канцелар Фридрих Мерц нагласи дека ЕУ мора да ја покаже својата волја за проширување. Црна Гора во моментов е најблиску до членство, со амбиција да стане 28-ма членка до 2028. година, додека Албанија се гледа како следниот посериозен кандидат.

Меѓутоа, Македонија останува пример за тоа како европскиот процес може да стане политички лавиринт. Од една страна, ЕУ ја потврдува европската перспектива и ја поздравува реформската агенда, а од друга формалниот напредок останува врзан за обврските од рамката од 2022. година. Во тој контекст посетата на Кошта во Скопје не донесе нова формула, туку потврда дека Брисел останува на познатата позиција, за што Паноптикум пишуваше во анализата Кошта не донесе нови гаранции, туку ја повтори европската рамка.

Постепена интеграција: мост или нова чекалница?

Практичниот дел од европската понуда се врзува за постепена интеграција во единствениот пазар, Планот за раст и конкретни придобивки за граѓаните и бизнисите. Европската комисија го претставува Планот за раст за Западен Балкан како инструмент од 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година, составен од грантови и поволни заеми, условени со реформи.

Во истата логика е и одлуката на Советот на ЕУ да го одобри отворањето преговори за проширување на системот „роаминг како дома“ кон партнерите од Западен Балкан. Тоа е видлив потег: ако граѓаните почувствуваат поевтино патување, полесно плаќање, подобра поврзаност и пристап до делови од европскиот пазар, европската идеја станува помалку апстрактна.

Но тука е и ризикот. Постепената интеграција може да биде мост кон членство, но може да стане и нова чекалница со поубаво име. Паноптикум веќе ја отвори таа дилема во анализата Мерц нуди нова архитектура за проширување: ако земјите од регионот добиваат делови од членството без јасен политички пат до полноправно членство, тогаш процесот не се забрзува, туку се редизајнира како трајна меѓусостојба.

Македонската позиција: европски пат без празен чек

Присуството на премиерот Христијан Мицкоски во Тиват ја сместува Македонија во регионалниот разговор, но не ја решава домашната дилема. Македонија сака европски пат, но не како празен чек за нови услови. Барањето за гаранции, предвидливост и достоинствен процес не е само внатрешнополитичка реторика; тоа е последица на долга историја на поместени услови и билатерализирани европски критериуми.

Затоа Тиват за Македонија е огледало на европскиот парадокс: Унијата го сака Западен Балкан во својот геополитички простор, но сè уште се двоуми како да го внесе во својот институционален простор. Македонија, пак, треба да покаже дека реформите, владеењето на правото и европската усогласеност не се само аргумент пред Брисел, туку домашна потреба. Само така барањето за фер процес ќе има тежина поголема од политичка жалба.

Тиват не ја затвори темата – ја отвори појасно

Самитот во Тиват нема да се памети по декларација, туку по противречноста што ја извади на површина. ЕУ го враќа проширувањето во фокусот, но не може целосно да ја скрие сопствената неподготвеност. Западен Балкан сака членство, но често не успева да ја надмине сопствената политичка нестабилност. Македонија сака правичен европски пат, но мора да го води со повеќе стратегија, помалку импровизација и многу повеќе институционална зрелост.

Тиватската порака е едноставна само на прв поглед: проширувањето останува приоритет. Потешката реченица доаѓа веднаш потоа: приоритетот ќе вреди само ако Европа покаже волја, а регионот покаже капацитет. Сè друго е уште една фотографија од самит, уште една изјава за иднината и уште еден ден во кој Балканот слуша дека припаѓа во Европа, додека чека Европа конечно да одлучи што значи тоа.