Само 26% од 15-годишните ученици во Македонија го достигнуваат најмалку основното ниво на компетентност во читање, 32% во математика, а 36% во природните науки. Тоа го покажуваат официјалните резултати од PISA 2025., објавени денеска од Организацијата за економска соработка и развој – ОЕЦД.
Македонија останува значително под просекот на земјите членки на ОЕЦД во сите три главни области што ги мери PISA. Според официјалната белешка на ОЕЦД за Македонија, просечниот резултат е 380 поени во математика, 357 во читање и 378 во природните науки. За споредба, просекот на ОЕЦД е 463 поени во математика, 461 во читање и 482 во природните науки. Резултатот по математика е понизок од оној во 2022. година, додека читањето и природните науки останале приближно на исто ниво.
Најтешката бројка не е просекот, туку она што учениците можат да го направат
PISA не е натпревар во помнење факти и не проверува колку добро ученикот ја научил конкретната лекција од учебник. Тестирањето оценува дали 15-годишниците умеат да го употребат наученото во ситуации што наликуваат на реалниот живот – да разберат текст, да извлечат информација, да проценат податок, да решат практичен математички проблем или да донесат заклучок врз основа на научни докази.
Затоа процентите на ученици што го достигнуваат Ниво 2 или повисоко даваат појасна слика од самата ранг-листа. Во читање тој праг го достигнуваат 26% од учениците во Македонија, наспроти 69% во просек во ОЕЦД. На тоа ниво ученикот, меѓу другото, може да ја препознае главната идеја во текст со умерена должина, да пронајде информација според зададени критериуми и да размислува за целта и формата на прочитаното.
Во математиката основниот праг го достигнуваат 32% од македонските ученици, додека просекот на ОЕЦД е 65%. Станува збор за способности како математички да се претстави едноставна практична ситуација, да се споредат две можности или да се направи основна пресметка што има примена во секојдневието.
Во природните науки главната област на PISA 2025., најмалку Ниво 2 достигнале 36% од учениците во Македонија, наспроти 74% во ОЕЦД. На повисоките нивоа сликата е уште поостра: речиси нема македонски ученици на Ниво 5 или 6 во читање и природни науки, додека во математиката таму се наоѓа околу еден процент.
Падот е светски, но тоа не ја намалува тежината на домашниот проблем
Резултатите од 2025. година не покажуваат криза само во Македонија. ОЕЦД регистрира најнизок просечен резултат досега во трите основни области, а особено е изразено влошувањето во читањето и математиката. Во тестирањето учествувале повеќе од 760.000 ученици од 91 земја и економија. На глобалниот пад укажува и анализата на Deutsche Welle, според која долгорочното опаѓање во читањето е меѓу најсериозните сигнали што ги испраќа новиот циклус.
Сепак, фактот дека резултатите се влошуваат и во многу побогати образовни системи не е утеха за Македонија. Почетната позиција е различна. Кога една земја веќе има голем удел ученици под основното ниво, секој нов застој значи дека уште една генерација влегува во средното образование, на факултет или на пазарот на трудот со потешкотии што не се сведуваат само на оценка по математика или мајчин јазик.
Официјалните податоци покажуваат и уште еден предупредувачки тренд: меѓу 2022. и 2025. година во Македонија се зголемила разликата меѓу десетте проценти ученици со највисоки и десетте проценти со најниски резултати во сите три области. Значи, проблемот не е само нискиот просек – расте и растојанието меѓу учениците во истиот образовен систем.
Семејната положба сè уште се гледа во училишниот резултат
PISA повторно ја покажува врската меѓу социо-економската положба и успехот. Во природните науки учениците од најповолната четвртина според економскиот, социјалниот и културниот статус постигнале во просек 63 поени повеќе од учениците од најнеповолната четвртина. Социо-економскиот статус објаснува околу 7% од разликите во резултатите по природни науки во Македонија.
Сепак, во овие податоци има и важна нијанса. Околу 18% од учениците од социо-економски понеповолна средина успеале да се најдат меѓу најуспешната четвртина ученици во земјата по природни науки. Тоа е повисоко од просекот на ОЕЦД од 12% и покажува дека потеклото силно влијае, но не ја одредува однапред образовната судбина на секој ученик.
Дигиталните уреди се дел од училницата – и дел од проблемот
PISA 2025 подетално го разгледува и учењето во дигитална средина. Во Македонија 33% од учениците изјавиле дека нивните соученици често се одвлечени од дигитални уреди во текот на повеќето или сите часови по природни науки. Просекот на ОЕЦД е 28%.
Разликата не е само во перцепцијата. Учениците во Македонија што пријавиле дигитално одвлекување на часовите постигнале 22 поена помалку по природни науки од оние што не пријавиле такво одвлекување, откако ќе се земат предвид социо-економските разлики. Тоа не значи дека телефонот или технологијата сами по себе се причина за слабите резултати, но покажува дека начинот на кој дигиталните уреди влегуваат во наставата веќе е образовно прашање, а не споредна тема.
Учениците не се без љубопитност – системот треба да знае што да прави со неа
Најновиот извештај не дава слика на генерација што едноставно „не сака да учи“. Во Македонија 68% од учениците велат дека се љубопитни за многу нешта, а 62% дека вложуваат дополнителен напор кога задачата станува тешка. Уште поинтересно, уделот на ученици што сметаат дека училиштето е губење време се намалил за 13,4 процентни поени во споредба со 2022. година.
Токму тука PISA престанува да биде уште една табела со поени. Ако постои љубопитност, ако дел од учениците успеваат и покрај неповолните услови, а сепак мнозинството не го достигнува основното ниво во читање, математика и наука, прашањето веќе не може да се сведе на тоа дали „децата учат доволно“.
Прашањето е што се случува со годините поминати во училиште. Колку од знаењето останува употребливо? Колку наставата го претвора прочитаното во разбрано, а формулата во алатка за решавање проблем? PISA 2025 не дава готов рецепт за македонското образование, но дава мерка што е тешко да се игнорира: за премногу 15-годишници основните знаења сè уште не стануваат основни способности.
Целосните меѓународни резултати и методологијата се достапни во извештајот PISA 2025 Results на ОЕЦД. Македонските медиуми во првите часови по објавувањето пренесоа различни бројки за просечните поени; во овој текст се користени вредностите од официјалната табела и националната белешка на ОЕЦД објавени денеска.
