Соединетите Американски Држави започнаа нова фаза од економскиот притисок врз Иран, со пакет мерки што значително го проширува ризикот од секундарни санкции за компании, финансиски посредници и други субјекти што продолжуваат да работат со Техеран. Американскиот секретар за финансии Скот Бесент кампањата официјално ја нарече Operation Economic Outcast и ја претстави како почеток на американски „економски Ден Д“ против иранскиот режим.
Главната промена не е во тоа што Вашингтон одеднаш вовел санкции против секоја земја што има односи со Иран. Новата стратегија е поширока и потенцијално подалекусежна: американското Министерство за финансии ги проширува категориите активности за кои во иднина може да се применат секундарни санкции, додека истовремено санкционира речиси 60 лица, компании и бродови поврзани со ирански нуклеарни, ракетни, сајбер и нафтени мрежи.
Пет сектори во центарот на новиот притисок
Вашингтон сега го насочува притисокот кон пет области за кои американското Министерство за финансии тврди дека му овозможуваат на Иран да ја одржува својата економија и да ги заобиколува постојните ограничувања: дигитални средства, технологија, злато, авијација и поморски транспорт. Со новите секторски определби, американските власти добиваат поширока основа за санкционирање странски лица и компании што работат во овие делови од иранската економија или обезбедуваат услуги поврзани со нив.
Бесент отиде чекор понатаму и порача дека американски тимови од Министерството за финансии, Стејт департментот и другите институции веќе разговараат со влади низ светот. Според неговото излагање, државите добиваат определени рокови за прекин на активности што Вашингтон ги идентификувал како помош за иранските мрежи. Ако тоа не се случи, американската администрација најавува еднострани мерки преку своите финансиски и санкциски механизми.
Тоа е важна разлика во однос на дел од насловите со кои веста беше пренесена. Станува збор за закана со поширока примена на секундарни санкции, а не за автоматско санкционирање на сите држави што тргуваат со Иран. Reuters објави дека Вашингтон засега се воздржал од директен удар врз големи кинески институции, иако Кина останува централна во американската пресметка поради нејзината улога како најголем купувач на иранска нафта.
Нафтата покажува колку притисокот веќе се чувствува
Еден од највидливите показатели дека економската конфронтација не е само политичка реторика доаѓа од нафтениот пазар. Според Bloomberg News, испораките на иранска нафта кон Азија во последните недели речиси целосно пресушиле, додека приватните кинески рафинерии – долго време клучни купувачи на иранска сурова нафта – се соочуваат со сè помала понуда.
Податоците на аналитичката компанија Kpler покажуваат дека во водите источно од Малезискиот Полуостров – една од главните точки за складирање и претовар на иранската нафта наменета за азиските купувачи – имало околу 40 милиони барели, од кои само околу четири милиони биле непродадени. Поради ограничената понуда, иранските товари што претходно обично се продаваа со попуст во однос на глобалните цени почнале да се нудат со премија од околу четири долари за барел.
Значителен дел од овој недостиг се поврзува со американската поморска блокада, поради која натоварени ирански танкери остануваат во Персискиот Залив, додека трговските рути кон азиските купувачи се стеснуваат. Тоа му дава на Вашингтон дополнителен инструмент: санкциите не дејствуваат изолирано, туку се надоврзуваат на веќе нарушената физичка трговија со иранска нафта.
Кина е големиот тест за американската стратегија
Токму тука почнува потешкиот дел од американската пресметка. Ако целта е економска изолација на Техеран, Кина не може да биде периферен фактор. Нејзините независни рафинерии со години апсорбираат значителен дел од иранскиот извоз, а Пекинг јавно порача дека внимателно ќе ги следи американските мерки и ќе преземе чекори за заштита на сопствените права и интереси.
Затоа вистинската тежина на Operation Economic Outcast нема да се мери само според бројот на санкционирани компании и танкери. Ќе зависи од тоа дали американската закана за исклучување од доларскиот финансиски систем ќе биде доволна за банки, трговци, рафинерии, транспортни компании и влади да ја намалат соработката со Иран – и колку далеку Вашингтон навистина е подготвен да оди кога ќе се соочи со големи економски партнери.
Во официјалната реторика, Бесент ја поставува дилемата без многу простор за посредно решение: партнерство со американскиот економски систем или продолжување на врските со Техеран. Во практиката, токму „сивата зона“ меѓу овие две позиции ќе биде најтешка за затворање. Децении санкции создадоа сложени посреднички мрежи, компании-фасади, трговски канали и таканаречена флота во сенка, а нивното целосно прекинување е многу посложено од објавување нов список на санкционирани субјекти.
„Иран целосно се распаѓа“ е политичка оценка, не потврден факт
Претседателот Доналд Трамп во понеделникот порача дека Иран „целосно се распаѓа“. Таквата формулација треба да се чита како дел од политичката и психолошката офанзива на Белата куќа, а не како независно утврдена состојба на иранската држава. Сепак, економските показатели покажуваат сериозен притисок: иранскиот ријал падна на рекордно ниско ниво од околу два милиони ријали за еден американски долар на слободниот пазар.
Истовремено, Техеран не покажува дека ја прифаќа американската рамка. Иранските власти ги отфрлија најавите за „економски Ден Д“ и предупредија дека државите што активно ќе се приклучат кон американската економска кампања би можеле да се соочат со ирански одговор. Тоа го префрла ризикот и врз регионот, особено врз Ормускиот Теснец – клучна артерија за светската трговија со енергенси.
Економската војна може да стане поскапа и за оние што ја водат
Американската стратегија има едноставна логика: ако Иран остане без приходите од нафта, без финансиски посредници и без пристап до меѓународните канали преку кои набавува технологија, транспорт и тврда валута, просторот за продолжување на сегашната политика ќе се намалува. Но економската изолација на голем производител на нафта не се случува во вакуум.
Цената на Brent вчера остануваше над 90 долари за барел и покрај дневниот пад, а пазарите внимателно ја мерат секоја нова закана околу Иран и Ормускиот Теснец. Колку посилен станува притисокот врз Техеран, толку поголемо станува и прашањето дали Иран ќе одговори преку енергетските рути, регионалните партнери или други инструменти што можат повторно да ја кренат цената на нафтата.
Така „економскиот Ден Д“ не е еден ден и не е една листа санкции. Вашингтон го објави почетокот на подолга кампања. Првиот вистински тест ќе биде дали трговските и финансиските партнери на Иран навистина ќе почнат да се повлекуваат. Вториот – уште поважен – е дали економскиот притисок ќе го принуди Техеран на преговори или ќе отвори нов круг на ескалација во кој цената нема да ја плаќа само Иран.
