Денеска се одбележува Меѓународниот ден на биосферните резервати – ден што УНЕСКО го воспостави за да потсети дека заштитата на природата не значи создавање простор од кој човекот треба да исчезне, туку барање начин човекот да живее без да го уништува пределот од кој зависи. За Македонија ова прашање има сосема конкретно име: Охрид – Преспа.
Прекуграничниот биосферен резерват „Охрид – Преспа“, прогласен во 2014. година во рамките на програмата „Човекот и биосферата“ на УНЕСКО, е заеднички простор на Македонија и Албанија во кој езерата, планините, шумите, мочуриштата, земјоделските предели и населбите се делови од ист еколошки систем. Неговото значење не е во уште една меѓународна ознака на картата, туку во идејата дека природното богатство може да се зачува само ако заштитата и развојот престанат да се третираат како спротивставени интереси.
Повеќе од 446.000 хектари заеднички природен простор
Според податоците на УНЕСКО, македонскиот дел од резерватот зафаќа 279.757 хектари, а албанскиот 166.653 хектари – вкупно околу 446.410 хектари. Тоа е простор во кој се испреплетуваат Охридското и Преспанското Езеро, планинските масиви и голем број различни живеалишта, вклучувајќи ги и националните паркови „Галичица“ и „Пелистер“ на македонска страна.
Овие бројки сами по себе не го објаснуваат значењето на регионот. Охридско-преспанскиот систем е редок спој на стари езерски екосистеми, планински и шумски заедници, влажни подрачја и земјоделски предели. УНЕСКО посочува дека само Охридското Езеро е дом на повеќе од двесте ендемски видови, додека Преспанскиот регион има исклучително значење за птиците и за зачувувањето на разновидни природни живеалишта.
Токму таквата поврзаност ја прави погрешна навиката Охрид и Преспа да се гледаат како две одвоени туристички приказни. Како што пишувавме и во текстот за Преспа како училница без граници, хидролошките и еколошките врски меѓу овие простори покажуваат дека нарушувањето на еден дел од системот не останува затворено во административните граници на една општина или една држава.
Всушност, што значи биосферен резерват?
Биосферниот резерват не е едноставно уште една категорија на строго заштитено подрачје. Концептот на УНЕСКО предвидува различни зони со различни функции: делови во кои приоритет е зачувувањето на природните процеси, тампон-простори во кои се можни истражување, образование и внимателно управувани активности, како и преодни зони во кои живеат и работат локалните заедници.
Тоа е суштината на програмата „Човекот и биосферата“, започната во 1971 година: природата не се чува само со забрани, туку со модел во кој земјоделството, туризмот, рибарството, локалната економија и користењето на ресурсите се приспособуваат на границите што ги поставува екосистемот. На 3 ноември, Меѓународниот ден на биосферните резервати токму на тоа потсетува – овие подрачја треба да бидат места во кои се испробуваат одржливи решенија, а не декоративни титули.
За Охрид и Преспа тоа има и непосредна економска димензија. Туризмот, овоштарството во Преспа, рибарството, угостителството и голем број локални дејности зависат од квалитетот на водата, пределот и биолошката разновидност. Ако тие природни ресурси се нарушат, последицата не е само еколошка – се намалува и основата врз која опстојува локалната економија.
Охрид носи уште една, многу построга меѓународна одговорност
Биосферниот статус не треба да се меша со статусот на Охридскиот регион на Листата на светското наследство. Охридското Езеро беше впишано на листата на УНЕСКО во 1979 година поради природните вредности, а една година подоцна заштитата беше проширена и на културното наследство. Во 2019. година доброто беше проширено и на албанскиот дел од езерото и неговото крајбрежје. Денес станува збор за прекугранично природно и културно светско наследство со исклучителна универзална вредност.
Токму тука приказната за меѓународните признанија станува многу посериозна. Во јули 2026 година, Комитетот за светско наследство во својата одлука за Охридскиот регион констатира дека напредокот во справувањето со деградацијата и натаму е ограничен. Меѓу проблемите повторно се наведуваат урбанистичките и развојните притисоци, бесправното градење, недоволното управување со отпадните води и отпадот, слабостите во просторното планирање и потребата од посилна прекугранична координација.
Комитетот истовремено забележа одреден напредок и преземени обврски, но оцени дека спроведувањето на корективните мерки останува недоволно. Тоа е важен контекст за секоја приказна за Охрид – Преспа: меѓународното признание не е гаранција дека вредноста ќе се зачува сама од себе.
На Panoptikum веќе пишувавме за оваа линија меѓу признанието и одговорноста во анализата за предупредувањата на УНЕСКО за Охридскиот регион. Истата логика важи и за биосферниот резерват. Ако заштитата остане само во стратешки документи, проектни апликации и туристички промотивни материјали, тогаш титулата не го исполнува своето значење.
Преспа е предупредување дека природните системи имаат граници
Преспанското Езеро со години е еден од највидливите примери за чувствителноста на целиот регион. Промените на водостојот, климатските влијанија, користењето на водата, земјоделското загадување и промените во поширокиот слив покажуваат колку е тешко еден голем природен систем да се управува со краткорочни политики.
Во таков простор заштитата на биодиверзитетот не може да биде издвоена тема за биолозите. Таа е поврзана со земјоделството, туризмот, водоснабдувањето, просторното планирање и квалитетот на животот. Во текстот за биодиверзитетот на Македонија веќе укажавме дека природното богатство на земјата е несразмерно големо во однос на нејзината територија – но токму затоа и загубата на чувствителни живеалишта може да биде неповратна.
Од признание до секојдневно управување
Охрид – Преспа може да биде пример како изгледа простор во кој природата, локалната економија и луѓето не се меѓусебни противници. За тоа, сепак, се потребни функционални пречистителни системи, контрола на урбанизацијата, одговорно земјоделство, научно следење на состојбите, одржлив туризам и институции што ќе ги спроведуваат правилата и кога нема меѓународна мисија што ги набљудува.
Меѓународниот ден на биосферните резервати затоа има смисла само ако нè врати од големите зборови кон практичните обврски. Охрид и Преспа веќе имаат светско признание. Прашањето е дали ќе имаат и долгорочна заштита што ќе му даде вистинска содржина на тоа признание.
