Македонија е мала земја само ако се гледа картата. Ако се гледа природата, нејзината големина се мери поинаку: со планински масиви што на кратко растојание преминуваат во котлини, со три големи природни езера, со реки, клисури, пештери, шуми, пасишта, мочуришта и живеалишта во кои опстанале видови што не се среќаваат никаде на друго место.
Токму затоа биодиверзитетот не е споредна тема за љубителите на природата. Тој е дел од природниот капитал на државата, а неговата заштита е една од темелните обврски на јавната власт.
Биодиверзитетот, или биолошката разновидност не значи само број на растенија и животни. Во него влегуваат разновидноста на видовите, нивната генетска разновидност, живеалиштата, екосистемите и сложените врски што им овозможуваат да опстанат. Кога исчезнува едно мочуриште, затоа, не исчезнува само еден предел. Се губи место за размножување на птици, водоземци и инсекти, природен систем за задржување и прочистување вода, простор што ублажува поплави и дел од поширока мрежа без која животот во околниот предел станува посиромашен и понестабилен.
Природно богатство несразмерно со големината на земјата
Македонија во тој поглед располага со природно богатство несразмерно големо во однос на нејзината територија. Податоците на Министерството за животна средина укажуваат дека меѓу главните карактеристики на македонската биолошка разновидност се богатството на видови и екосистеми и високиот степен на ендемизам.
Особено вредни се старите езерски екосистеми, планинските живеалишта и подрачјата во кои се среќаваат медитерански, континентални и планински влијанија. Охридското Езеро е можеби најпознатиот пример, но би било грешка македонскиот биодиверзитет да се сведе на Охридската пастрмка и неколку препознатливи пејзажи.
Преспа е важна за водните и мочуришните екосистеми и за птиците. Пелистер, Галичица, Маврово и Шар Планина чуваат различни шумски, тревни и високопланински живеалишта. Осогово, Малешево, Јакупица, Кораб и бројните речни долини и клисури се дел од истата природна мрежа. Во природата административните граници на заштитените подрачја немаат големо значење ако меѓу нив се прекинат коридорите по кои видовите се движат, се хранат и се размножуваат.
Заштитата на природата е јавна обврска
Тука почнува вистинската одговорност на државата.
Член 43 од Уставот утврдува дека секој човек има право на здрава животна средина, дека секој е должен да ги унапредува и штити животната средина и природата и дека Републиката обезбедува услови за остварување на тоа право. Со други зборови, заштитата на природата не е добра волја на една влада, ниту политика што може да се активира само кога ќе се појави донаторски проект. Таа е уставно поставена јавна обврска.
Истата логика е разработена и во законската рамка за заштита на природата, која ја опфаќа заштитата на биолошката и пределската разновидност и природното наследство и во заштитени подрачја и надвор од нив.
Тоа е важна разлика. Државата не може да прогласи неколку национални паркови, да повлече линии на карта и да смета дека со тоа задачата е завршена. Видовите живеат и надвор од националните паркови. Реките продолжуваат низ населени места и земјоделски подрачја. Птиците мигрираат. Големите цицачи се движат низ широки пространства. Водата што стигнува до езерата доаѓа од цели сливови. Затоа заштитата на биодиверзитетот мора да биде присутна и во просторната политика, шумарството, земјоделството, енергетиката, транспортот, туризмот и урбанизмот.
Заштитено на карта не значи и заштитено во стварноста
Во последните години е направен видлив напредок во проширувањето на мрежата на заштитени подрачја. Според податоците што ги објавува Министерството за животна средина, под различни категории на заштита се наоѓа значаен дел од територијата на Македонија. Прогласувањето на Шар Планина за национален парк, како и заштитата на Осоговските Планини, Водно и Малешево, ја проширија површината опфатена со формална заштита.
Тоа е важен чекор, но процентот сам по себе не кажува дали природата е навистина заштитена. Еден национален парк може да постои на карта, а истовремено да нема доволно чувари, биолози, средства за мониторинг и ефикасен инспекциски надзор. Може да има план за управување, а да нема пари за негово спроведување. Може еден вид да биде законски заштитен, а никој со години да нема сигурни податоци дали неговата популација расте или исчезнува.
Токму тука се гледа разликата меѓу формалната и реалната заштита. Европските извештаи со години укажуваат на потребата од подобрување на институционалниот капацитет, усогласување на законодавството, функционален информациски систем за биодиверзитет и понатамошна подготовка на мрежата Натура 2000.
Оваа слика е многу пореална од едноставната поделба на „успех“ и „неуспех“. Македонија има закони, заштитени подрачја, стручни институции и луѓе кои со години работат на зачувување на природата. Има и конкретни поместувања. Но има и хроничен проблем со институционалниот капацитет, финансирањето, мониторингот и спроведувањето на веќе донесените правила.
А природата не чека административните постапки да завршат.
Заканите не почнуваат и не завршуваат со дивоградба
Шумските пожари, деградацијата и фрагментацијата на живеалиштата, загадувањето на водите, несоодветното користење на природните ресурси и климатските промени создаваат притисок што со текот на времето станува потешко и поскапо да се поправи. Затоа една сериозна политика за биодиверзитет не започнува со кампања за садење дрвца и не завршува со свечено прогласување заштитено подрачје. Нејзината прва задача е да знае што штити. Тоа бара постојан национален мониторинг, функционална база на податоци, редовно ажурирање на црвените листи и сериозна поддршка за научните институции. Без податоци, државата управува речиси наслепо.
Втората задача е заштитата на природата да стане дел од одлучувањето пред штетата да се случи. Проценката на влијанието врз животната средина не смее да биде административна пречка што инвеститорот треба да ја помине, туку механизам со кој државата утврдува дали одредена инвестиција е прифатлива, под кои услови и по која цена за јавниот интерес. Понекогаш правилната одлука ќе биде проектот да се измени. Понекогаш да се премести. А понекогаш државата мора да каже и „не“.
Заштитата чини – уништувањето уште повеќе
Третата задача е заштитените подрачја да добијат стабилно финансирање. Ако национален парк мора да преживува речиси исклучиво од влезници, сеча, концесии или други сопствени приходи, се создава противречност: институцијата задолжена да ја чува природата е принудена постојано да бара начин како природата да создава приход. Заштитата на природното наследство е јавна функција и затоа мора да има предвидливо јавно финансирање, јасна контрола на трошењето и мерливи резултати.
Четвртата задача е локалното население да не се третира како пречка за заштитата. Луѓето што живеат во и околу заштитените подрачја треба да имаат економска корист од добро зачуваната природа – преку одржлив туризам, локално производство, традиционално земјоделство, водичка служба и други дејности што не го уништуваат ресурсот од кој зависат. Најстабилната заштита е онаа во која локалната заедница има причина да го чува пределот, а не да го доживува како туѓа забрана наметната од централната власт.
Од стратегија до мерлива одговорност
Постои и поширока меѓународна рамка. Македонија е членка на Конвенцијата за биолошка разновидност, а Глобалната рамка за биодиверзитет Кунминг-Монтреал поставува амбиција до 2030. година најмалку 30% од копнените и внатрешните водни подрачја од особено значење за биодиверзитетот да бидат ефикасно зачувани и управувани. Тоа не значи едноставно цртање нови зелени полиња на карта. Клучното е тие подрачја навистина да бидат ефикасно управувани, меѓусебно поврзани и избрани така што ќе ги претставуваат најважните екосистеми и живеалишта. Националните стратегии имаат вредност само ако зад нив стојат рокови, одговорни институции, буџети и јавно достапни показатели според кои граѓаните можат да видат што навистина е направено. Во спротивно, документите лесно стануваат административен доказ дека нешто било планирано, а не доказ дека нешто било заштитено.
Власта е управител, не сопственик на природното наследство
Прашањето за биодиверзитетот, всушност, е и прашање за тоа како ја разбираме власта. Дали нејзината работа е само да управува со она што може да се измери во еден буџетски циклус и еден мандат, или да ги штити и оние вредности чие исчезнување ќе се почувствува дури по дваесет или педесет години?
Шумата не може да се обнови со владина прес-конференција. Исчезнат вид не може да се врати со ребаланс на буџетот. Уништено блато, пресечен еколошки коридор или загаден воден екосистем понекогаш бараат децении за закрепнување, ако закрепнувањето воопшто е возможно. Затоа заштитата на биодиверзитетот мора да се мери според она што останало живо и функционално, а не според бројот на усвоени стратегии. Македонија има природно наследство со вредност што далеку ја надминува нејзината територијална големина. Владата и институциите не се сопственици на тоа наследство. Тие се негови привремени управители.
И токму во тоа е суштината на обврската: на следната генерација да ѝ се предаде земја во која Охридското Езеро сè уште е жив екосистем, планините сè уште имаат шуми и див свет, реките не се сведени на канали, а зборот „ендемичен“ не означува вид што некогаш постоел само во Македонија.
