Во Македонската академија на науките и уметностите денеска се отворени III „Мисиркови денови“, годинава посветени на 100-годишнината од смртта на Крсте Петков Мисирков. Дводневната манифестација продолжува и утре, а во нејзиното средиште е меѓународната научна конференција „Славистиката и македонистиката – историски и современ дискурс“, со повеќе од 40-мина научници од Македонија и од странство.
Ако најавата на настанот го постави прашањето што значи Мисирков за современата македонистика, отворањето донесе уште поконкретна тема: како неговото наследство да не остане само предмет на чествување, туку да продолжи да живее преку науката, образованието, меѓународната соработка и новите дигитални технологии. За програмата и поширокиот научен контекст Panoptikum веќе пишуваше во текстот „III Мисиркови денови во МАНУ: сто години по Мисирков, македонистиката како жива наука“.
Од историско наследство кон современа научна задача
Манифестацијата започна со положување цвеќе пред споменикот на Крсте Петков Мисирков во паркот кај МАНУ, по што следуваше свеченото отворање и работните сесии на конференцијата. Настанот го организира Институтот за национална историја во соработка со Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“, Институтот за фолклор „Марко Цепенков“, Институтот за македонска литература и Институтот за старословенска култура.
Во обраќањата на претставниците на научните институции една мисла се повторуваше во различни форми: Мисирков не треба да остане затворен во историската меморија. Неговата работа врз јазикот, културата, националната свест и потребата од сопствени институции се чита и како повик за современа научна работа.
Токму тука е и најинтересната врска меѓу 1903. и 2026. година. Во „За македонцките работи“ Мисирков не се задржува само на декларативно застапување на македонскиот литературен јазик, туку предлага конкретна јазична основа и правописни принципи. Блаже Конески подоцна забележува дека Мисирков прв ја поставил идејата за централните говори како основа на литературниот јазик, а неговите погледи за народната основа и за ортографијата добиле потврда во натамошниот развој на македонскиот литературен јазик. Денес оригиналното издание на книгата од 1903. година е достапно и преку Дигиталните ресурси на македонскиот јазик при МАНУ.
Пошироката приказна за Мисирков, неговото време и значењето на „За македонцките работи“ е обработена и во текстот на Panoptikum „Крсте Петков Мисирков и татковината која прво мораше да се напише“.
Македонскиот јазик во времето на вештачката интелигенција
Можеби најсовремениот момент на годинашните „Мисиркови денови“ дојде преку прашањето што денес значи да се развива и афирмира еден јазик. Директорот на Институтот за национална историја, Митко Панов, меѓу современите задачи ги посочи дигитализацијата, развојот на вештачката интелигенција и потребата македонската историја и македонскиот јазик да имаат свое место во современите дигитални ресурси.
Тоа е тема што далеку го надминува јубилејниот карактер на настанот. Јазик што нема доволно дигитализирани книги, речници, научни корпуси, архиви и структурирани јазични податоци постепено станува помалку видлив за технологиите преку кои денес се создава, пребарува и обработува знаењето. Во времето на големите јазични модели, автоматскиот превод и машинската обработка на текст, грижата за македонскиот јазик веќе не завршува со печатени граматики и речници.
Во таа смисла, Мисирковото прашање за функционален литературен јазик добива ново продолжение. Пред повеќе од еден век предизвикот бил создавањето јазична основа за образование, книжевност, печат и научна работа. Денес прашањето е дали македонскиот јазик ќе има доволно силна инфраструктура и во дигиталниот простор.
За историскиот пат до современата литературна норма и местото на Мисирков во него, Panoptikum пишува и во анализата за развитокот на македонскиот јазик во XIX век.
Повеќе од пригодно чествување
На отворањето беше потенцирана и институционалната страна на Мисирковото наследство. Неговата поврзаност со Македонското научно-литературно другарство во Санкт Петербург покажува дека идејата за јазична и културна самостојност кај него била поврзана со потребата од организирана научна и просветна работа.
Директорката на Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“, Елена Јованова-Грујовска, го постави јазикот токму во таква рамка – како услов за развој на образование, книжевност, печат, наука и институции. Директорката на Институтот за македонска литература, Соња Стојменска-Елзесер, пак, потсети дека кај Мисирков научната работа и културниот развој не се споредни теми, туку дел од пошироката национална програма.
Што следува на вториот ден
Научната конференција продолжува утре со излагања посветени на различни аспекти од славистиката, македонистиката и делото на Мисирков. По завршувањето на работниот дел најавена е промоција на две книги: „Опкружението на Мисирков“ од Димитар Пандев и „Социолошкиот дискурс на Крсте Петков Мисирков: За македонскиот идентитет и за нацијата“ од Ганка Цветанова.
Манифестацијата ќе биде заокружена и со изложба на научни публикации од петте институти што учествуваат во организацијата.
Сто години по смртта на Мисирков најсодржајното чествување веројатно не е во повторувањето на веќе познатите определби за неговата историска улога. Поважно е што прашањата со кои се занимавал повторно се отвораат таму каде што им е местото – во научните институции, меѓу истражувачите и во разговорот за иднината на македонскиот јазик. Во 2026 година таа иднина веќе не се пишува само во книги. Таа се создава и во дигиталните архиви, корпусите, базите на податоци и технологиите што ќе одредуваат како светот ќе го чита и разбира македонскиот јазик во децениите што доаѓаат.










