Надзорната расправа за АЛТА банка АД Битола во Собранието на 11 ноември отвори две различни линии на случајот: институционалното прашање како била одобрена сопственичката промена и непосредното прашање што ќе се случува со парите на граѓаните и компаниите додека банката е под администрација. Гувернерот Трајко Славески изјави дека при постапката за купување биле направени проверки на лицата поврзани со банката, а истовремено најави дека од 12. ноември компаниите со сметки во АЛТА банка повторно ќе можат да исплаќаат плати и придонеси.
Прашањето за одговорноста сепак остана во средиштето на политичкиот судир. СДСМ бара одговор дали Народната банка доволно длабоко ја проверила сопственичката структура и вистинскиот сопственик, додека ВМРО-ДПМНЕ се повикува на документи од 2023. година за да покаже дека АЛТА банка и нејзиниот сопственик биле тема на институционални постапки уште во времето на претходната влада.
Славески: Проверувани биле сопственоста, трансакциите и поврзаните лица
Според изјавите на Славески пренесени од медиумите од надзорната расправа, постапката во Народната банка траела во рамките на законски предвидениот рок и минала низ повеќе нивоа на проверка. Тој наведе дека биле утврдувани идентитетот на барателот, сопственичката структура и крајниот сопственик, како и дека имало комуникација со домашни и странски институции, судови и органи за финансиско разузнавање.
Ова е централниот одговор на гувернерот на сомнежите што ги отвори опозицијата. Пратеничката Сања Лукаревска директно го праша дали е проверено кој е вистинскиот сопственик на АЛТА банка и се повика на јавни тврдења за можни политички врски на банката во Србија. Таквите тврдења сепак остануваат политички и медиумски наводи сè додека не се поткрепат со официјални докази од надлежни институции.
Законската рамка му дава значајна улога на регулаторот при стекнување квалификувано учество во банка. Законот за банките ја уредува претходната согласност и супервизорските овластувања на Народната банка, а при воведување администрација управувачките овластувања преминуваат на назначените администратори.
Од 12. ноември ново олеснување за компаниите
За фирмите што сè уште имаат средства во АЛТА банка најконкретната информација од расправата не беше политичка. Славески соопшти дека од 12. ноември треба повторно да им биде овозможено да исплаќаат плати и придонеси за социјално осигурување кон Управата за јавни приходи. Тоа е значајна промена за правните лица кои по воведувањето на администрацијата беа соочени со сериозни ограничувања за одлив на средства надвор од банката.
Panoptikum претходно детално ги објасни ограничувањата за штедачите, фирмите и кредитокорисниците во АЛТА банка. Подоцна следуваа постепени олеснувања за клиентите без платежни картички и отворање дополнителни шалтери. Најновата мерка за компаниите е особено важна пред роковите за исплата на плати, даноци и придонеси.
Гувернерот повторно ја опиша банката како стабилизирана и изрази очекување дека во релативно краток период би можел да биде пронајден нов сопственик. Тоа се совпаѓа со претходните најави дека продажбата е сценариото што Народната банка го претпочита. Како што веќе објави Panoptikum, постои интерес од повеќе потенцијални инвеститори, но нов сопственик сè уште не е формално потврден.
Што навистина покажуваат документите од 2023. година?
Вториот голем дел од расправата се претвори во политички спор околу документите од 2023. година. Пратеникот Бојан Стојаноски од ВМРО-ДПМНЕ се повика на одлука објавена во „Службен весник“ од таа година, тврдејќи дека тогашната влада дала согласност за продажба на акции во Стопанска банка АД Битола. Премиерот Христијан Мицкоски, пак, презентираше извадок од нацрт-записник од владината седница на 24. октомври 2023. година и тврдеше дека тогашниот министер за финансии Фатмир Бесими барал Државното правобранителство да влезе во деловни односи со АЛТА банка АД Белград.
Венко Филипче го оспори тоа толкување и рече дека одлуката од 2023. година не претставувала дозвола АЛТА банка да ја преземе домашната банка, туку се однесувала на постапување на Државното правобранителство за заштита на државниот интерес. Оттука, документите од 2023. година и регулаторната согласност за стекнување сопственост не треба автоматски да се третираат како ист правен акт без увид во нивната целосна содржина и правно дејство.
Токму тука е границата меѓу потврдениот факт и политичкото толкување. Потврдено е дека во 2023. година постоеле постапки и владини документи поврзани со акции во Стопанска банка Битола и со АЛТА банка. Од тоа само по себе не може да се изведе заклучок кој политички субјект ја дал подоцнежната супервизорска согласност за преземањето. Тоа прашање треба да се утврдува според конкретните решенија на Народната банка, датумите и правната основа на секој поединечен акт.
За клиентите политичкиот спор е второстепен
Додека партиите ја префрлаат одговорноста наназад низ годините, АЛТА банка АД Битола останува под привремена администрација. Тоа е различен статус од оној на поврзаната банка во Србија и не значи дека македонската банка е во стечај. Panoptikum од почетокот на случајот го прави ова разграничување: судбината на банката во Битола се решава според македонската регулатива и одлуките на домашниот регулатор.
По надзорната расправа остануваат три прашања што се поважни од меѓупартиските реплики. Првото е дали целата документација од постапката за преземање ќе овозможи јасно да се утврди како бил оценет сопственикот и потеклото на капиталот. Второто е колку брзо ќе се нормализира пристапот до средствата на граѓаните и компаниите. Третото е кој, под кои услови и по каква регулаторна проверка би можел да стане нов сопственик.
Олеснувањето за исплата на плати и придонеси е конкретен чекор кон нормализирање на работењето. Надзорната расправа, пак, покажа дека за институционалната одговорност сè уште нема единствен одговор. Тој нема да се добие од тоа кој погласно ќе прочита документ во Собранието, туку од целосната хронологија на одлуките, проверките и потписите што го овозможиле преземањето.
