Балканот предолго се објаснуваше со истата стара формула: евтина работна сила, увозно зависна потрошувачка и надеж дека некој нов бран инвестиции ќе ја оттурне економијата напред. Но новите проценки на Светска банка, кои деновиве повторно добија тежина во регионалните анализи, сугерираат нешто поважно од обична статистика – дека Западен Балкан влегува во фаза во која растот сè повеќе ќе зависи од извозот, јавните инвестиции, дигиталните услуги и туризмот, а сè помалку од инерцијата на стариот модел. Според проценките, шесте економии од регионот би требало да забележат просечен раст од околу 3,1% во 2026 и 2027 година, со силна улога на услужниот извоз, особено во туризмот и ИКТ-секторот.

Растот се враќа, но моделот се менува

На прв поглед, ова звучи како добра вест и навистина е. По забавувањето што го почувствува регионот, сигналот дека извозот и јавните вложувања повторно ќе ја преземаат иницијативата е важен. Но поважна е втората порака: новиот раст нема да биде автоматски. Тој ќе бара инфраструктура, енергетска стабилност, поумна индустриска политика и економии што знаат да произведат услуга или производ со повисока вредност. Во извештајот што го пренесе Reuters јасно се нагласува дека посилниот извоз и јавните инвестиции треба да го надоместат забавувањето на потрошувачката, додека туризмот и информациско-комуникациските технологии остануваат најживите канали на раст.

Тука е и главната уредничка поента: Балканот повеќе нема да расте само затоа што е „поевтин“ од некого. Тој ќе расте само ако стане покорисен, поефикасен и поинтегриран. Евтината работа сама по себе не создава конкурентна економија. Таа само го одложува прашањето кога конечно ќе мора да се инвестира во знаење, технологија, логистика, енергија и продуктивност.

Шансата за Македонија не е во една индустрија, туку во паметна комбинација

За Македонија ова отвора многу поконкретно прашање: кои сектори навистина имаат капацитет да го фатат тој бран? Најочигледниот одговор е ИКТ. Не затоа што тоа убаво звучи во стратегии, туку затоа што дигиталните услуги се меѓу ретките области каде мал пазар може да извезува без тешки физички ограничувања. Кога Panoptikum веќе пишуваше за Скопје како дигитална крстосница на Западен Балкан и за тоа дали Македонија е навистина дигитално подготвена, токму тука беше суштината: ИКТ не е само сектор, туку инфраструктура на новата економија.

Веднаш до него стои логистиката. Ако регионот ќе се потпира на посилен извоз, тогаш клучни стануваат патиштата, железницата, складирањето, царинската ефикасност и дигиталното следење на синџирите на снабдување. Балканот географски е премин, но економски уште не е доволно организиран да ја наплати таа позиција. За Македонија, која по природа на картата е коридор, ова е повеќе од можност – тоа е стратешка обврска.

Туризмот, пак, е сектор што предолго го третираме или романтично или сезонски. А тој одамна не е само приказна за езера, планини и викенд-посети. Туризмот е бренд, услуга, урбано искуство, локална гастрономија, култура и транспорт во ист пакет. Токму затоа македонскиот туризам пред стратегија не е тема за маргините, туку за центарот на економската дебата. Ако добро се постави, туризмот не носи само девизи, туку работа за мали бизниси, локални производители, угостителство и културни иницијативи.

Не треба да се потцени ни градежништвото, но не како самодоволна економска илузија. Кога Светска банка зборува за улогата на јавните инвестиции, тоа не значи дека секоја градежна активност автоматски значи развој. Разликата е во тоа дали се градат објекти што подоцна ќе ја зголемат продуктивноста – енергетска инфраструктура, дигитални мрежи, транспортни врски, индустриски зони, пречистителни системи – или само привремено се создава чувство на движење. Исто важи и за производството: најголем потенцијал нема во голиот обем, туку во производството што се врзува со извоз, технологија и вештини. Во тој контекст, и анализата „Од фабрики до иновации“ останува особено релевантна.

Главниот ризик останува енергијата

Сепак, секоја оптимистичка прогноза доаѓа со фуснота што не смее да се игнорира. Светска банка предупредува дека енергетските цени и инфлациските притисоци остануваат најголемата закана за регионот. Енергетски шок повторно најсилно ги погодува посиромашните домаќинства, го јаде растот на реалните плати и го забавува намалувањето на сиромаштијата. Дополнително, послабите странски инвестиции и оладувањето на потрошувачката можат брзо да ја скратат оваа проектирана динамика.

Затоа темата не е дали регионот ќе има раст, туку каков раст ќе има. Ако повторно се потпреме само на потрошувачка, увоз и краткотрајни бумови, тогаш и следниот циклус ќе биде краток. Ако, пак, ИКТ, логистиката, туризмот, продуктивното градежништво и извозно ориентираното производство се поврзат во појасен модел, тогаш Западен Балкан навистина може да влезе во поинаква развојна етапа. Македонија тука не треба да се прашува дали ќе биде дел од приказната. Треба да се прашува дали знае што точно сака да биде во неа: транзитна зона, евтина база или економија што конечно почнува да создава повисока вредност.

Во таа дилема е и вистинската тежина на оваа вест. Бројката од 3,1% сама по себе не е спектакуларна. Но пораката зад неа е важна: новата балканска економска приказна, ако воопшто се случи, нема да ја напишат ниските плати. Ќе ја напишат технологијата, извозот, знаењето и способноста државите да ја претворат инфраструктурата во развој, а не само во трошок.