Сто години по смртта на Крсте Петков Мисирков неговото дело сè уште не стои мирно во историјата. Тоа нè набљудува, нè испитува и нè принудува повторно да се запрашаме дали јазикот, културата и националната свест ги доживуваме како готово наследство или како секојдневна одговорност. Мисирков почина на 26. јули 1926. година во Софија, сиромашен и недоволно признаен, а еден век подоцна неговото име повторно собира луѓе токму во градот во кој заврши неговиот живот.

Неговата големина не произлегува од тоа што однапред ја видел секоја подробност на идната македонска држава и на современиот литературен јазик. Вредноста е во нешто подлабоко: тој разбрал дека еден народ мора самиот да ги именува своите интереси, да го избере својот глас и да создаде простор во кој тој глас ќе стане образование, литература, јавна мисла и историска самосвест. Пред политичката татковина да добие граници, Мисирков се обидел да ѝ даде јазик.

Човек од време во кое туѓите имиња беа политичка судбина

Крсте Петков Мисирков е роден на 18. ноември 1874. година во Постол, во Ениџевардарско. Неговиот животен пат минувал низ училишта и средини во кои образованието речиси секогаш било врзано со туѓа национална програма. Од Белград до Санкт Петербург тој учел, истражувал и созревал во простор во кој македонскиот човек најчесто морал да биде именуван од некого друг. Токму од таа историска теснина се родила неговата најважна мисла: народ без право на сопствено именување лесно станува предмет на туѓи политики.

Мисирков бил филолог, славист, историчар, етнограф, публицист и собирач на народното творештво. Сепак, овие определби не ја исцрпуваат неговата личност. Тој бил интелектуалец кој ја почувствувал драмата на народот како лична обврска. За него науката немала право да остане зад затворени врати ако надвор се решава судбината на јазикот и на заедницата.

Во таа смисла треба да се чита и Мисирковата мисла за македонската култура и историја. Таа не е романтична декорација околу националното име, туку обид да се изгради внатрешна дисциплина: да се знае што сме, зошто сме и што сме подготвени да создадеме за сопственото постоење.

„За македонцките работи“ – книга како чин на сувереност

Во 1903. година во Софија е објавена книгата „За македонцките работи“. Денес нејзиното дигитално издание е достапно преку МАНУ, но во времето на нејзиното појавување таа била смел и ризичен чин. Мисирков не пишувал од удобноста на веќе создадени институции. Пишувал во момент кога македонската национална мисла немала државен апарат, образовен систем и јавен простор што ќе ја заштитат.

Токму затоа книгата треба да се чита како проект за духовна и културна сувереност. Во неа Мисирков го поставува прашањето за македонскиот литературен јазик, предлага тој да се заснова врз централните говори и се застапува за фонетски правопис. Блаже Конески подоцна ќе оцени дека развојот на македонскиот литературен јазик ги оправдал овие две основни насоки – народната основа и фонетскиот принцип.

Изборот на централните говори не бил техничка лингвистичка ситница. Тоа бил обид различните македонски краишта да се сретнат во заеднички јазичен простор. Кај Мисирков, јазикот не служи за украсување на националната идеја. Тој е нејзината практична инфраструктура: средство преку кое народот ќе учи, ќе пишува, ќе расправа, ќе создава книжевност и ќе ја пренесува својата меморија.

Затоа е важна и врската меѓу Мисирков, Конески и македонскиот литературен јазик. Мисирков го отвори хоризонтот, а подоцнежните генерации ја претворија визијата во кодифициран јазик, образование, книжевност и институционална практика. Меѓу нив не стои механичко повторување, туку историско продолжување на една иста потреба – Македонија да зборува со свој глас.

Нацијата како заедничка волја, а не празна етикета

Една од најживите идеи кај Мисирков е сфаќањето дека нацијата не се одржува само со повикување на минатото. Таа се создава преку заеднички интереси, културна работа, образование и национален идеал. Во освртот по повод стогодишнината од неговата смрт токму оваа димензија е истакната како суштинска: Мисирков ја гледал националната заедница како свесно здружување околу сопствени потреби и цели.

Тоа ја прави неговата мисла непријатно современа. И денес можеме гласно да го изговараме името на јазикот, а истовремено да го оставаме сиромашен во науката, технологијата, медиумите и јавната комуникација. Можеме да се повикуваме на идентитетот, а да не вложуваме во книгата, архивата, библиотеката, училиштето и преводот. Мисирков нè предупредува дека националната свест без културна работа лесно се претвора во празна реторика.

Неговото дело бара нешто потешко од свечено одбележување. Бара интелектуална зрелост. Тоа значи да се развива јазикот без страв, да се истражува историјата без туѓ диктат, да се почитува научниот аргумент и да се создава култура што нема постојано да моли некој друг да ѝ го потврди правото на постоење.

Книга осудена на тишина, мисла што не можеше да биде уништена

Судбината на „За македонцките работи“ е речиси симболична слика на македонската историја. Според Конески, голем дел од тиражот бил уништен, а книгата не успеала веднаш да стигне до пошироките македонски слоеви. Второто издание било објавено дури во 1946. година. Физичкиот пат на книгата бил прекинат, но нејзината идеја продолжила да се движи низ времето.

Во 1905. година Мисирков го подготвил и списанието „Вардар“, кое во македонската културна историја се смета за прво списание на современ македонски јазик. Неговото излегување било запрено, како што биле прекинувани и многу други негови обиди. Оваа низа неуспеси, гледана од денешна перспектива, не сведочи за слабоста на идејата. Таа сведочи за силата на отпорот против неа.

Мисирков не ја доживеал институционалната победа на македонскиот литературен јазик. Починал во сиромаштија, далеку од признанието што подоцна ќе му биде укажано. Во тоа има горчлива историска правда: човекот кој барал народот да стане свесен за сопствениот глас заминал без да го чуе тој глас како официјален јазик на држава.

Софија, сто години подоцна – враќање на гласот

На 23. јули годинава во Македонскиот културно-информативен центар во Софија беше одбележана стогодишнината од упокојувањето на Мисирков. Настанот бил проследен со голем интерес од македонската заедница во Бугарија, како и од бугарски посетители. Предавањето „Поетика на националната идеја во делото на Крсте Петков Мисирков“ го одржале Анита Ангеловска и Гордана Гравчева-Ивановска, а бил прикажан и документарниот филм „Мисирков – чиста и светиња“, изработен со архивски материјали од МАНУ и од бугарските државни архиви.

Одбележувањето во Софија има значење кое го надминува протоколот. Во градот во кој Мисирков ја објавил својата најзначајна книга и во кој го завршил животот, сто години подоцна неговиот македонски глас повторно се слушнал пред полна сала. Историјата ретко ги исправува неправдите целосно, но понекогаш создава мигови во кои замолчениот збор се враќа на местото на сопствената тишина.

Особено е важен интересот на македонската заедница во Бугарија. Тој покажува дека културната меморија не е ограничена со административни граници. Таа опстојува преку семејства, здруженија, книги, јазик и јавни собирања. Во тој контекст, темата за македонската дијаспора како жива културна меморија природно се поврзува со Мисирковата визија за народ што се препознава преку заедничката културна волја.

Мисирков денес

Најлесно е Мисирков да се претвори во бронзена фигура, портрет во училница или име на институција. Многу потешко е да се прифати неговиот метод: самостојно мислење, јасно именување на интересите, научна дисциплина и храброст да се пишува спротивно на доминантните пропаганди.

Неговата порака денес се мери според тоа колку македонскиот јазик е присутен во современото знаење. Дали на него се создаваат научни трудови, дигитални речници, софтверски алатки, добри преводи и книжевност? Дали медиумите го чуваат или го трошат? Дали училиштето го предава како жива култура или како материјал за тест? Современата обврска кон македонскиот јазик почнува токму тука – во неговата секојдневна, точна, творечка и достоинствена употреба.

Мисирков не ни остави удобна легенда. Ни остави задача. Да разбереме дека јазикот не се брани само кога е нападнат, туку секогаш кога се пишува добро, кога се истражува одговорно, кога се создава нов поим и кога едно дете ќе почувствува дека на својот мајчин јазик може да го именува целиот свет.

Сто години по неговата смрт најдостојниот спомен за Крсте Петков Мисирков не е тишината пред неговиот портрет. Тоа е Македонија што продолжува да се пишува себеси – со знаење, со паметење и со сопствен глас.