Македонскиот литературен јазик не е само јазична норма, ниту само правопис, азбука и граматика. Тој е една од најдлабоките форми на македонското историско самопрепознавање. Во него се среќаваат народниот говор, книжевната свест, политичката борба, културната меморија и потребата еден народ да не биде преведен од други, туку самиот да се изговори.

Затоа, кога се зборува за Крсте Петков Мисирков и Блаже Конески, не се зборува само за двајца големи луѓе од историјата на македонската мисла. Се зборува за две пресудни точки во долгата линија на јазичното созревање. Мисирков ја формулира идејата, ја изговара потребата, ја исцртува насоката. Конески, во друго историско време, учествува во кодификацијата, ја стабилизира нормата и му дава на јазикот научна, книжевна и институционална тежина. Меѓу нив има временска дистанца, но нема суштински прекин.

Мисирков – човекот што ја виде иднината пред да стане институција

Крсте Петков Мисирков во 1903 година ја објавува книгата „За македонцките работи“, едно од најзначајните дела во развојот на македонската национална и јазична мисла. Во неа тој не зборува за јазикот како украс на народниот живот, туку како услов за национална зрелост. За Мисирков, македонскиот јазик не е спореден доказ за постоењето на Македонците; тој е простор во кој тоа постоење добива свест, ред и јавна форма.

Неговата големина е во тоа што ја разбира врската меѓу јазикот и политичката судбина. Народ без свој литературен јазик може да има говор, песни, преданија и паметење, но тешко создава модерна културна јавност. Тешко гради образование, наука, администрација, печат, книжевност и институции. Мисирков го препознава токму тоа: дека македонското прашање нема да се реши само со оружје, дипломатија или револуционерна организација, ако Македонците не го создадат својот јазичен центар.

Во неговото размислување има нешто болно современо. Тој знае дека јазикот е најчувствителното поле на идентитетот. Знае дека таму каде што се оспорува јазикот, се оспорува и правото на народот да биде самостојна културна и историска личност. Затоа неговиот повик за македонски литературен јазик не е само филолошка програма, туку цивилизациски чин: барање Македонците да престанат да бидат предмет на туѓи толкувања и да станат субјект на сопствениот збор.

Конески – кодификацијата како мерка, не како прекин

Ако Мисирков е визионерот на јазичната потреба, Блаже Конески е една од клучните личности на нејзиното историско остварување. По одлуката на АСНОМ од 2 август 1944 година македонскиот јазик да биде службен јазик во македонската држава, следуваат усвојувањето на македонската азбука на 5 мај 1945 година и првиот македонски правопис на 7 јуни 1945 година. Тоа е моментот кога македонскиот јазик, кој веќе постои како жив народен и културен факт, добива официјална стандардна форма.

Конески е еден од кодификаторите на современиот македонски литературен јазик, но неговата улога не може да се сведе само на техничко учество во нормирањето. Тој е филолог, поет, книжевен историчар, преведувач, професор и мислител кој ја разбира нормата како жива рамнотежа меѓу народниот говор и културната функција на јазикот.

Токму во тоа е суштината на Конески: тој не го третира јазикот како лабораториски производ, туку како организам што треба да се среди без да се осакати. Кодификацијата не значи измислување јазик, туку избирање, средување, описменување, стандардизирање и подигање на еден жив јазичен континуитет до ниво на литературна, образовна, научна и државна употреба. Конески знае дека нормата мора да биде доволно цврста за да создаде ред, но и доволно природна за народот да ја почувствува како своја.

Јазикот меѓу народниот говор и книжевната одговорност

Македонскиот литературен јазик се темели врз народната говорна основа, но не останува само народен говор запишан на хартија. Литературниот јазик е културна дисциплина. Тој бара избор, норма, правопис, граматика, речник, стил, образование и постојана грижа. Затоа секој литературен јазик е и природен и создаден: природен затоа што излегува од живата говорна практика; создаден затоа што се обликува со свесна културна работа.

Мисирков ја разбира историската неопходност на тој избор. Конески ја разбира неговата научна и културна одговорност. Едниот гледа кон иднината во време кога македонската национална мисла сè уште се пробива низ политички притисоци и туѓи присвојувања. Другиот работи во време кога македонската државност отвора простор јазикот конечно да се институционализира. Во таа смисла, Мисирков и Конески не се спротивставени симболи, туку два дела од истата историска реченица.

Најголемата заблуда е кога кодификацијата се претставува како почеток на јазикот. Јазиците не се раѓаат со декрети. Со декрети се признава, се озаконува и се стандардизира она што веќе живеело во говорот, песната, паметењето, книжевните обиди и културната свест. Македонскиот литературен јазик не почнува во 1945 година како празна административна конструкција. Во 1945 година тој добива историска институционална форма.

Зошто нивната мисла е важна денес

Денес македонскиот јазик е службен, кодифициран, изучуван, опишан, книжевно развиен и меѓународно присутен. Но тоа не значи дека неговата судбина е завршена. Јазиците не се чуваат еднаш засекогаш. Тие се чуваат секој ден: во училиштето, во медиумите, во книгите, во науката, во институциите, во преводите, во дигиталните алатки, во јавниот говор и во обичната писмена порака.

Мисирков би нè потсетил дека без јазична самосвест нема стабилна национална самосвест. Конески би нè потсетил дека без знаење, мерка и култура на изразот, јазикот лесно се распаѓа во невнимание. Едниот би нè предупредил на опасноста од туѓо именување. Другиот – на опасноста од сопствена негрижа.

Нашата современа јазична криза не е само во тоа што се користат туѓи зборови. Јазиците секогаш примаат, позајмуваат, се менуваат. Подлабоката криза е кога мислата станува сиромашна, кога јавниот говор станува груб и празен, кога лекторската култура се смета за непотребен луксуз, кога младите генерации учат да комуницираат брзо, но не и точно, кога медиумите зборуваат на јазик што не знае да прави разлика меѓу стил, факт и врева.

Македонскиот литературен јазик не смее да биде музејски предмет што го славиме на годишнини. Тој мора да биде работен јазик на современоста: јазик на наука, технологија, право, книжевност, филозофија, економија, медицина, дигитална култура и секојдневна човечка блискост. Ако не влезе во новите области на животот, ќе остане свечен, но потиснат. Ако влезе без норма и грижа, ќе биде присутен, но осиромашен.

Татковината што се брани со збор

Мисирков и Конески нè учат дека јазикот не е само средство за комуникација. Тој е начин на постоење. Преку него народот не само што зборува, туку помни, мисли, суди, се радува, се спротивставува, создава и се препознава. Во македонскиот случај, јазикот е особено важен затоа што низ него се водела долга борба против негирањето, присвојувањето и историското бришење.

Но најдостоинствената одбрана на јазикот не е во гневот, туку во неговата висока употреба. Да се пишува добро на македонски. Да се мисли прецизно на македонски. Да се создава на македонски. Да се преведува сериозно. Да се истражува. Да се чита. Да се учи граматиката не како казна, туку како алатка за појасна мисла. Да се разбере дека секоја јазична култура е и култура на одговорност.

Мисирков ја постави идејата дека Македонците мора да имаат свој литературен јазик за да ја имаат својата модерна културна целина. Конески помогна таа идеја да стане жива норма, книжевен простор и институционален темел. А денес, задачата не е само да им оддадеме почит, туку да не ја предадеме нивната работа на формалност, заборав и површност.

Македонскиот литературен јазик е татковина што не се наследува пасивно. Таа се пишува, се зборува, се учи и се брани секој ден. И токму затоа Мисирков и Конески не се само минато. Тие се мерка за нашата сегашна јазична совест.