Човекот на Европа: Карл Попер за слободата, судирот на културите и отвореното општество е Карл Рајмонд Попер – еден од оние мислители кај кои филозофијата не останува затворена во кабинет. Таа излегува кон општеството, кон политиката, кон науката, кон прашањето како човекот може да живее слободно без да ја уништи слободата на другиот. Роден во Виена во 1902 година, а починат во Лондон во 1994 година, Попер стана едно од најзначајните имиња на филозофијата на 20. век – филозоф на науката, критички рационалист и еден од најгласните бранители на отвореното општество.

Неговите дела „Логиката на научното откритие“, „Отвореното општество и неговите непријатели“, „Објективно сознание“ и „Основни проблеми на теоријата на сознанието“ ја обликуваа модерната расправа за науката, демократијата, вистината, слободата и опасноста од историски догми. Делото „Отвореното општество и неговите непријатели“, првпат објавено во 1945 година, останува едно од највлијателните филозофско-политички дела на 20. век.

Текстот што го имаме пред себе се потпира врз говорот „Човекот на Европа“, одржан во Виена по повод 25-годишнината од австрискиот државен договор. Во него Попер не зборува само за Европа како географија, туку за Европа како историски експеримент: простор во кој културите се судирале, мешале, спореле, критикувале и токму преку тие судири создале една цивилизација наклонета кон промена.

Европа како судир, а не како чисто потекло

Попер тргнува од едно големо прашање: од каде произлегува специфичноста на европската, односно западната цивилизација? Неговиот одговор не е во идејата за чисто потекло, затворена традиција или непрекината линија на една „национална душа“. Напротив, тој ја гледа Европа како плод на судири на култури.

Грчката цивилизација, според Попер, не се родила во изолација, туку од допирот и напнатоста меѓу културите на источниот Медитеран. Тој прв голем судир меѓу Истокот и Западот не бил само војна, туку и културна пресметка, размена, учење и преобликување. Хомер веќе го претвора тој судир во книжевен мотив што ќе стане еден од темелите на западната литература.

Ова е клучната мисла: судирот на културите не мора нужно да заврши со крв, разурнување и омраза. Тој може да биде плоден. Може да создаде нови облици на мислење, нова уметност, нови институции, нов однос кон вистината. Грците ја примиле, преработиле и надминале културната материја што ја затекнале околу себе; Рим потоа го презел грчкото наследство; арапската култура го зачувала и обновила дел од античкото знаење; ренесансата повторно го вратила во Европа. Така западната цивилизација, во Поперовото читање, е историја на преноси, конфликти и преобразби.

Самокритичната цивилизација

Попер поставува и непријатно прашање: дали западната цивилизација е добра, дали воопшто заслужува одбрана? Тоа прашање, вели тој, постојано се враќа, особено од времето на Русо и од младите генерации кои со право бараат подобар свет. Но токму фактот дека една цивилизација се прашува за сопствената вредност е дел од нејзината сила.

За Попер, западната цивилизација, и покрај сите свои грешки, неправди, насилства и несовршености, е најслободната, најправедната и најхуманата што историјата досега ја создала. Не затоа што е совршена, туку затоа што е наклонета кон промена. Таа дозволува критика, реформа, поправка, преиспитување. Во неа слободата не е само украсна идеја, туку институционален принцип што може да се брани, проширува и коригира.

Ова не е наивна апологија на Западот. Попер не вели дека западните општества се чисти од неправда. Напротив, тој знае дека секое општество е несовршено. Но разликата ја гледа во способноста на општеството да се поправи без да мора да се уништи. Демократијата, во таа смисла, не е систем што произведува совршени луѓе, туку систем што овозможува лошите политики, лошите влади и лошите идеи да бидат сменети без граѓанска катастрофа.

Слободата и нејзината граница

Еден од најсилните делови на Поперовото размислување е неговото одбивање да ја романтизира слободата. Слободата е најголема вредност, но токму затоа мора да биде ограничена со слободата на другиот. Неограничена слобода за еден човек лесно станува насилство врз друг.

Попер ја наведува познатата формула според која слободата да ја замавнете тупаницата завршува таму каде што почнува носот на вашиот сосед. Во таа слика е собрана цела политичка филозофија: слободата не може да постои без поредок, а поредокот не смее да ја задуши слободата. Законот не е непријател на слободата ако ја штити еднаквата слобода на сите.

Тука Попер се приближува до Кантовата идеја дека задача на правниот поредок е најголемата можна слобода на секој поединец да ја усогласи со најголемата можна слобода на сите. Совршено општество не постои, бидејќи вредностите постојано влегуваат во судир: слобода и еднаквост, мир и правда, сигурност и одговорност, благосостојба и лична иницијатива. Но токму затоа е потребна отворена јавна расправа, а не догма.

Мирот не значи општество без конфликт

Попер предупредува и на една друга заблуда: дека идеалното општество би било општество без конфликти. Такво општество, вели тој, не би било човечко, туку би личело на мравја заедница. Човечкото општество има потреба од мир, но има потреба и од идеални конфликти – од судири на идеи, вредности и аргументи.

Вистинската цивилизациска разлика не е во тоа дали има конфликт, туку како се води конфликтот. Во отворено општество судирот не треба да се решава со меч, туку со зборови; не со насилство, туку со разумна критика; не со уништување на противникот, туку со проверка на аргументите.

Во тоа Попер ја гледа големата лекција што Европа ја научила од Грците: подобро е да се расправаме отколку да се колеме; подобро е да се греши во аргумент отколку да се владее со страв; подобро е вистината да се бара преку критика отколку да се прогласи еднаш засекогаш од позиција на моќ.

Науката како скромност, а не како гордост

Попер ја брани науката во време кога таа често била обвинувана за духовна празнина, техничка ароганција или цивилизациски студ. Но неговата одбрана на науката не е слепа вера во научен триумф. Напротив, науката е вредна токму затоа што е самокритична.

Во неговата филозофија, критичкиот рационализам значи дека човекот не треба да бара непогрешливи темели, туку да биде подготвен да ги изложи своите идеи на критика. Науката напредува не затоа што секогаш има право, туку затоа што дозволува да се покаже кога нема право. Според Stanford Encyclopedia of Philosophy, Попер е еден од најзначајните филозофи на науката на 20. век и истовремено крупен политички мислител и бранител на отвореното општество.

Затоа големите научници, според Попер, не се горди пророци на сигурноста, туку луѓе свесни за сопственото незнаење. Тој ги нарекува, во духот на својата мисла, интелектуални просјаци. Колку повеќе знаеме, толку појасно гледаме колку многу не знаеме. Во тоа има и морална лекција: науката не е само метод, туку дисциплина на скромноста.

Национализмот како плодна, но опасна заблуда

Попер потоа преминува кон една од најчувствителните европски теми: национализмот. Тој го нарекува „плодоносно погрешно учење“, затоа што националната идеја историски поттикнала создавање политички енергии, но во исто време се темели врз опасна заблуда – дека народите постојат како готови природни тела, многу пред државите, и дека државните граници мора да се поклопуваат со „националните“ граници.

За Попер, тоа е неспроведливо, особено во Европа. Европскиот континент е резултат на преселби, мешања, освојувања, јазични преплетувања, асимилации и културни слоеви. Европа не е чиста мапа на народи, туку мозаик. Секоја идеја дека може конечно да се повлече линија што совршено ќе ги одвои „нашите“ од „нивните“ е политичка и морална опасност.

Наместо принципот на националната држава, Попер го поставува принципот на заштита на малцинствата. Тоа е вистинскиот морален императив: секоја држава мора да ги штити јазичните, верските, културните и другите малцинства од самоволието на мнозинството. Тоа не е лесно, но е можно. А за разлика од националистичката идеја за „чисто“ совпаѓање меѓу народ и држава, тоа е навистина морален принцип.

Европскиот мозаик

Кога Попер зборува за Европа како мозаик, тој не користи поетска метафора, туку историска констатација. Од азиските степи, преку Медитеранот, преку Рим, германските и словенските движења, арапското влијание, христијанството, јудаизмот, хуманизмот и просветителството, Европа станала сложена мешавина што не може да се „разврзе“ без насилство.

Јазиците можат да помогнат да се следат некои траги, но не можат да бидат сигурна карта на етничко потекло. Семејните имиња, дијалектите, регионалните култури и историските преселби покажуваат колку е наивна идејата за чиста национална супстанција. Во Европа, речиси секој народ е и свој и мешан; речиси секоја култура е наследство и заемка.

Токму затоа национализмот, роден во модерната Европа и поттикнат од мислители како Русо, Фихте и Хегел, за Попер не е враќање кон природна вистина, туку политичка конструкција. Државите често ги создаваат нациите, а не обратно.

Грците, Хомер и почетокот на критичката култура

Попер се враќа кон Грците за да ја покаже другата можност на Европа: не национална затвореност, туку критичка култура. Античката грчка цивилизација не била националистичка во модерна смисла. Таа настанала во допир со други култури на Медитеранот и Блискиот Исток. Од тој допир произлегле идејата за слобода, демократијата и критичкиот рационализам.

„Илијада“ и „Одисеја“ се сведоштва за културен судир, но и за обид тој судир да се разбере. Хомеровите богови, премногу човечки во своите слабости, љубомори и страсти, не се само митолошки фигури, туку начин да се објасни ирационалното во човечкиот конфликт. Веќе таму почнува критичка дистанца: боговите можат да се почитуваат, но и да се гледаат со иронија.

Подоцна, кај Херодот, судирот на културите станува вистинска школа на мислење. Херодот не ги набљудува туѓите обичаи само за да ги осуди или да им се чуди, туку за да покаже дека она што нам ни изгледа „природно“ на друг може да му изгледа чудовишно. Токму во таа средба со различното започнува критичката свест.

Херодот и лекцијата за обичаите

Попер ја наведува познатата анегдота од Херодот за Дариј, Грците и индиските Калатијци. Дариј ги прашал Грците за кои пари би прифатиле да ги изедат своите мртви татковци. Тие одговориле дека тоа не би го направиле по никоја цена. Потоа ги прашал Калатијците, кои според Херодот ги јаделе своите мртви родители, за кои пари би прифатиле да ги изгорат. Тие се ужаснале и го замолиле да не зборува такво нешто.

Поентата не е во егзотиката на обичајот, туку во ударот врз самоувереноста. Разумниот човек, вели Попер преку Херодот, мора да научи да ги доведува под прашање дури и оние нешта што му изгледаат сосема разбирливи. Културниот судир станува школа на самокритика.

Оттука, според Попер, се раѓа и критичко-рационалниот принцип. Кога човекот ќе види дека други луѓе живеат според други обичаи, митови и вредности, тој може да реагира со страв и насилство, но може и да постави прашање: дали моето е вистинито, праведно, разумно? Тоа прашање е почеток на филозофијата, науката и слободната политика.

Човекот на Европа

„Човекот на Европа“ кај Попер не е човек што верува во супериорност по крв, јазик или нација. Тоа би било спротивно на неговата мисла. Тој е човек на критиката, на слободата, на одговорноста, на аргументот. Човек што знае дека неговата култура е несовршена, но токму затоа ја брани како отворена – затоа што дозволува да се поправи.

Таквиот човек не се плаши од судир на идеи. Се плаши од општество во кое идеите повеќе не смеат да се судрат. Не ја обожава науката како нова религија, туку ја почитува затоа што е метод на самопоправка. Не ја апсолутизира демократијата како гаранција за мудрост, туку ја брани како најдобар познат начин да се избегне тиранија.

Поперовата Европа, ако се чита внимателно, не е геополитички триумфализам. Таа е задача. Да се брани слободата без да се претвори во произволност. Да се чуваат малцинствата без да се распадне заедничкиот поредок. Да се водат конфликти без насилство. Да се почитува традицијата, но да не се робува на митот. Да се верува во разумот, но да се остане свесен за сопствената погрешливост.

Во време кога Европа повторно се соочува со национализми, културни стравови, војни на идентитети и недоверба кон науката, Поперовиот глас звучи необично современо. Тој не нѐ повикува да бидеме горди затоа што сме Европејци, туку да бидеме одговорни ако сакаме да бидеме луѓе на отворено општество.