Хетитите биле еден од најстарите познати индоевропски народи, но и една од првите вистински „светски сили“ – цивилизација што не само што постоела, туку активно ја обликувала политичката мапа на античкиот свет. Нивната приказна започнува околу 2000 година пр.н.е., кога тие, заедно со сродните Лувијци и Палајци, продреле во Мала Азија и постепено ја презеле контролата врз староседелците Протохати.

Од тие староседелци, всушност, го презеле и своето име. Историјата знае да биде иронична – освојувачите често го носат името на освоените.

Империја што ја диктирала рамнотежата на моќта

Главниот град на хетитската држава бил Хатуша (денешно Богазкале), еден од најзначајните археолошки локалитети во Анадолија. Од таму се управувала држава која со векови била рамноправен играч со сили како Египет и Вавилон.

Основач на т.н. стара хетитска држава бил Лабарна (околу 1600 пр.н.е.), чие име подоцна станало титула за владетелите – слично како „фараон“ во Египет. Неговиот наследник Хатушили I ја проширил државата кон Сирија, а Муршили I стигнал дури до Вавилон – потег што ја покажува амбицијата и моќта на оваа рана империја.

Втор подем и судир со Египет

Новиот подем започнал со Тудхалија II, а кулминацијата ја достигнал за време на владеењето на Шупилулиума I – владетел кој ја проширил хетитската власт врз Митанското царство и северна Сирија.

Токму тука се случува еден од најзначајните судири во античката историја – конфликтот со египетскиот фараон Рамзес II. Неговите обиди да го оттурне хетитското влијание од Сирија не успеале целосно. Наместо тоа, двете сили склучиле мировен договор – еден од првите документирани дипломатски договори во историјата.

Политички систем пред своето време

Интересно е што хетитската власт не била апсолутна. Кралот ја делел власта со совет на благородници – нешто што денес би го препознале како рана форма на аристократски парламент.

Телепину, еден од владетелите, се обидел да воведе ред и стабилност преку законски реформи – доказ дека ова општество не било само воено силно, туку и институционално развиено.

Јазик, писмо и култура

Хетитскиот јазик – кој тие го нарекувале „нешили“ – е најстариот познат јазик со јасни индоевропски елементи. За хетитската држава знаеме благодарение на илјадници глинени плочки испишани со клинесто писмо.

Но, културната слика не е едноставна. Во нивната држава се зборувале повеќе јазици – хатски, лувиски, палајски – што покажува дека Хетитите управувале со мултикултурна и сложена цивилизација.

Тие користеле два вида писмо:

• клинесто (преземено од Вавилон)
• хиероглифско (локален, сликовен систем)

Уметност и архитектура

Хетитската уметност е мешавина од влијанија – хуритски, вавилонски и египетски. Тоа се гледа во нивните монументални релјефи, лавови-чувари на градските порти и митолошки сцени врежани во камен, особено во светилиштето Јазиликаја.

Градовите биле добро утврдени, со масивни ѕидини, палати и храмови. Хатуша не била само административен центар – туку и симбол на моќ.

Околу 1200 година пр.н.е., Хетитите исчезнуваат од историската сцена. Причината не е една, туку комбинација од фактори – внатрешни слабости и надворешни притисоци, особено нападите на т.н. „луѓе од морето“.

Сепак, нивното наследство не исчезнало целосно. Во северна Сирија продолжиле да постојат помали неохетитски кнежевини, кои уште неколку века ја чувале традицијата.

Заклучок

Хетитите не биле само уште една древна цивилизација. Тие биле мост – меѓу Истокот и Западот, меѓу старите култури и новите индоевропски народи, меѓу војната и дипломатијата.

Во време кога светот бил во рана фаза на политичка организација, тие веќе преговарале, склучувале договори и граделе системи на власт што звучат изненадувачки модерно.

И токму затоа – нивната приказна не е само историја. Таа е почеток на нешто што и денес го живееме.